Електричната енергија на македонскиот организиран пазар за денес, 30 октомври, достигна просечна цена од 324,86 евра за мегават-час, додека на унгарската берза HUPX изнесува 306,05 евра. Разликата е речиси 19 евра за исто количество електрична енергија, односно нешто повеќе од шест проценти. Но уште поинтересно е што во делови од Европа струјата денес се продава значително поевтино, а во вечерните часови цените на регионалните пазари достигнуваат и по неколку стотици евра за мегават-час. Што всушност се случува на пазарот на електрична енергија и зошто истата струја нема иста цена во различни земји?
На прв поглед, пресметката изгледа едноставна. Македонија и Унгарија се дел од европскиот електроенергетски систем, поврзани преку регионалната мрежа, а сепак цената на струјата на нивните организирани пазари не е идентична. Разликата можеби не изгледа драматично кога се гледа само еден мегават-час, но за индустриски потрошувач кој набавува илјадници мегават-часови, секое евро може да има значење.
Да земеме пример. Компанија што би набавила 1.000 мегават-часови по денешната македонска просечна берзанска цена би платила околу 324.860 евра за енергијата. Ако истото количество хипотетички го набави по унгарската просечна цена, разликата би изнесувала 18.810 евра.
Секако, ова не значи дека македонските компании можат едноставно да купат струја во Унгарија и да ја донесат во земјава без дополнителни трошоци. Преносните капацитети, загубите, пазарните правила, таксите и договорите за снабдување имаат своја улога.
Но споредбата добро покажува зошто цената на енергијата е толку чувствителна тема за бизнисот.
Зошто струјата не чини исто насекаде?
Европскиот пазар на електрична енергија е поврзан, но не функционира како една огромна продавница во која секој купувач добива идентична цена.
Цената во секоја пазарна зона зависи од понудата и побарувачката, расположливото домашно производство, увозните и извозните можности и капацитетот на далекуводите што ги поврзуваат земјите.
Кога побарувачката е висока, а домашното производство не е доволно, дополнителните количества електрична енергија можат да бидат поскапи. Ако преносните капацитети се ограничени, поевтината струја од друг пазар не мора да биде целосно достапна таму каде што е потребна.
Токму затоа две земји можат во ист ден да имаат различни берзански цени, дури и кога се дел од поширокиот европски енергетски систем.
Важна улога имаат и обновливите извори. Во часовите кога сончевите електрани произведуваат големи количества енергија, понудата може да ја намали цената. Но кога сонцето ќе зајде, а побарувачката останува висока, во системот мора да се вклучат други производствени капацитети.
И тие не секогаш произведуваат по иста цена.
Навечер струјата станува вистински луксуз
Регионалните пазари деновиве покажуваат колку големи можат да бидат разликите во цената во текот на само еден ден.
На 29 октомври, на српскиот пазар SEEPEX, цената во еден од вечерните часови достигнала 500 евра за мегават-час, додека во Грција истиот ден била забележана голема разлика меѓу евтините претпладневни и скапите вечерни часови.
Таквите осцилации не се случајни. Електричната енергија мора да се произведува и испорачува во моментот кога се троши, освен ако дел од претходно произведената енергија не е складирана.
Тоа ја прави струјата поинаква од многу други производи. Не е исто да се произведат дополнителни количества брашно и да се остават во магацин, како да се обезбеди струја токму во часот кога сите имаат потреба од неа.
Тука лежи и едно од главните прашања за енергетската иднина на Македонија. Не е доволно само да се изградат нови капацитети за производство. Подеднакво важно е кога тие произведуваат и како системот ќе ја задоволи побарувачката во часовите кога производството од обновливите извори е пониско.
Токму затоа сè поголемо внимание добиваат батериските системи, флексибилните производствени капацитети и управувањето со потрошувачката.
Дали поскапата берзанска струја значи повисоки сметки за граѓаните?
Ова е веројатно прашањето кое најмногу ги интересира домаќинствата.
Одговорот е дека дневното движење на берзанската цена не значи автоматски и промена на сметката за струја.
Домаќинствата во Македонија што се снабдуваат преку регулираниот систем плаќаат според утврдени тарифи, блокови на потрошувачка и други регулирани компоненти. Нивната цена не се менува секој ден според движењата на пазарот за наредниот ден.
Кај компаниите ситуацијата може да биде поинаква. Дел од нив имаат договори со фиксна цена, други со променливи цени, а одредени договори можат да бидат поврзани со берзанските движења.
Затоа ефектот од поскапувањето зависи од начинот на кој секој потрошувач ја набавува електричната енергија.
Но на подолг рок, високите енергетски трошоци можат да се прелеат и во цените на производите и услугите. Ако фабрика плаќа повеќе за енергија, тоа може да влијае врз нејзините производствени трошоци, профитабилноста и цените по кои ги продава производите.
Сепак, колкав дел од тој трошок ќе го преземе компанијата, а колкав ќе го пренесе на купувачите, зависи од конкуренцијата и од пазарните услови.
Што значат овие цени за македонската индустрија?
За дел од компаниите, струјата е релативно мал дел од вкупните трошоци. Но за металната, прехранбената, хемиската и други енергетски интензивни индустрии, таа може да биде значителна ставка.
Тоа особено доаѓа до израз кога домашните производители се натпреваруваат со компании од земји во кои енергетските трошоци се пониски.
Ако две фабрики произведуваат сличен производ, но едната има повисоки трошоци за електрична енергија, таа разлика може да се одрази врз нејзината конкурентност.
Секако, цената на струјата не е единствениот фактор. Важни се и продуктивноста, цената на трудот, технологијата, транспортот и квалитетот на производите.
Но енергијата останува една од компонентите што директно влијаат врз можноста компаниите да понудат конкурентна цена.
Може ли Македонија да има поевтина струја?
Прашањето не е дали Македонија може секој ден да има најниска цена во регионот, туку како да обезбеди стабилно снабдување со што е можно поповолни трошоци на подолг рок.
За тоа се важни домашните производствени капацитети, инвестициите во обновливи извори, складирањето енергија, регионалните интерконекции и модернизацијата на мрежата.
Но потребно е и внимателно планирање. Голем број соларни електрани можат да придонесат за пониски цени во сончевите часови, но не можат самостојно да ја обезбедат целата потрошувачка во вечерните часови или во денови со слабо сончево производство.
Затоа енергетската стратегија не се сведува само на тоа колку мегавати ќе се изградат, туку и колку сигурно и по која цена ќе можат да се користат.
Денешната разлика меѓу македонската и унгарската берза не е доказ дека некој намерно ја продава струјата поскапо во Македонија. Таа е резултат на пазарни услови што може да се менуваат од ден на ден, па дури и од час во час.
Но бројките отвораат едно многу поважно прашање. Колку Македонија ќе биде способна во иднина да ја покрива сопствената потрошувачка со конкурентна, сигурна и предвидлива електрична енергија? Затоа што за граѓаните и компаниите не е најважно дали струјата денес на берзата е поскапа за 19 евра.
Многу поважно е колку ќе чини во следните години.
