Кредитите во Македонија растат со годишна стапка од 14,1%, додека депозитите се зголемени за 9,2%. Најсилен раст има кај станбените кредити, кои во септември биле за 16,1% повисоки отколку една година претходно, додека потрошувачките кредити пораснале за 12,4%. Во исто време, последните податоци за платите покажуваат дека просечната нето-заработка во август достигнала 48.733 денари, со годишен раст од 7,6%. Овие бројки отвораат интересно прашање за домашната економија, а тоа е дали задолжувањето станува сè поважен начин за финансирање на животните потреби и инвестициите на граѓаните?
Последните монетарни показатели на Народната банка покажуваат дека кредитната активност продолжува со силно темпо. И граѓаните и компаниите позајмуваат повеќе, а банките истовремено бележат раст на депозитите. Сепак, разликата во стапките на раст привлекува внимание. Кредитирањето се зголемува побрзо од штедењето, што само по себе не е знак за проблем, но претставува важен показател за начинот на кој се движат парите низ економијата.
Зад ваквите проценти стојат различни приказни. За едно семејство кредитот е начин да дојде до сопствен стан, за друго можност да го реновира домот или да купи автомобил, а за компаниите извор на средства за инвестиции, залихи и тековно работење. Затоа, растот на задолжувањето не може да се стави во една категорија. Но кога кредитите подолг период растат со двоцифрени стапки, вреди да се погледне што навистина го движи тој тренд.
Станбените кредити растат најбрзо – што ни кажува тоа?
Особено интересна е состојбата кај станбените кредити. Според Народната банка, нивниот износ во септември бил за 16,1% повисок на годишно ниво. Само во однос на август е забележано зголемување од 1,5%. Ваквото темпо покажува дека финансирањето на недвижностите останува значаен дел од банкарското кредитирање.
Но тука има една важна работа која често се занемарува. Растот на станбените кредити не значи автоматски дека за толку проценти се зголемил и бројот на купени станови. Можно е дел од растот да произлегува од повисоки износи на поединечните кредити, од нови кредитокорисници или од комбинација на повеќе фактори. За да се утврди точната причина, потребни се подетални податоци за бројот и вредноста на новоодобрените кредити.
Сепак, математиката за семејниот буџет е едноставна. Колку е поголема сумата што се позајмува, толку е поголема и месечната обврска, доколку другите услови останат исти. А кај станбените кредити таа обврска најчесто трае со децении. Затоа, за купувачите не е важно само дали во моментов можат да ја плаќаат ратата, туку и дали ќе можат да го прават тоа при евентуални промени на каматните стапки или семејните приходи.
Потрошувачките кредити не заостануваат многу
Паралелно со станбеното кредитирање, растат и потрошувачките кредити. Нивниот износ во септември е зголемен за 12,4% во споредба со истиот месец минатата година, а на месечно ниво растот изнесува 1,1%.
Потрошувачките кредити се користат за различни цели, од купување опрема и покривање поголеми семејни трошоци, до финансирање услуги и други лични потреби. Нивната достапност им овозможува на граѓаните трошокот да го распределат на подолг период, наместо целата сума да ја платат веднаш.
Но кредитот има своја цена. Покрај главнината, се плаќа камата, а зависно од производот може да постојат и дополнителни трошоци. Токму затоа растот на потрошувачкото кредитирање треба да се следи заедно со движењето на платите, вработеноста и способноста на домаќинствата навремено да ги сервисираат своите обврски.
Самите бројки за растот на кредитите не откриваат дали луѓето позајмуваат затоа што располагаат со поголема финансиска сигурност или затоа што им недостигаат средства. За таков заклучок потребни се дополнителни истражувања за структурата на задолжувањето и финансиската состојба на домаќинствата.
Платите растат, но дали можат да го следат темпото?
Просечната нето-плата во Македонија во август достигнала 48.733 денари, што претставува годишно зголемување од 7,6%. Реалниот раст на просечната плата, односно растот по земањето предвид на инфлацијата, изнесувал 4,8%.
Ова покажува дека просечната заработка не пораснала само номинално, туку и нејзината куповна моќ е повисока во однос на истиот месец минатата година.
Сепак, треба да се има предвид дека просекот не ја покажува целосната слика. Дел од вработените заработуваат значително помалку од просечната плата, додека други примаат далеку повисоки износи. За едно домаќинство со две стабилни примања, месечна кредитна рата може да биде поднослива, додека за семејство со еден приход истата обврска може да претставува сериозно оптоварување.
Интересно е и што станбените и потрошувачките кредити бележат повисоки годишни стапки на раст од просечната плата. Но тука не смеат механички да се споредуваат процентите. Кредитните показатели го мерат растот на вкупниот износ на кредитите, додека платата ја покажува просечната месечна заработка по вработен. Дополнително, најновите достапни податоци се од различни месеци.
Затоа ваквата споредба е повод за анализа, а не доказ дека кредитните обврски на секој граѓанин растат побрзо од неговите приходи.
Кредитите растат побрзо од депозитите – треба ли да нè загрижува тоа?
Во септември вкупните депозити во банкарскиот систем биле за 9,2% повисоки отколку пред една година. На месечно ниво зголемувањето изнесувало 0,4%. Истовремено, вкупните кредити бележат годишен раст од 14,1%.
Разликата од 4,9 процентни поени покажува дека кредитното портфолио се зголемува со повисока стапка од депозитната база.
На прв поглед, ова може да звучи како банките да одобруваат повеќе кредити отколку што имаат пари. Но банкарското работење не функционира толку едноставно. Кредитите и депозитите имаат различни почетни износи, а банките располагаат и со капитал, ликвидни средства и други извори на финансирање.
Побрзиот раст на кредитите од депозитите затоа не е автоматски доказ за нарушена ликвидност. За таква оценка треба да се анализираат ликвидносните показатели, односот на кредитите и депозитите, капиталната адекватност и квалитетот на кредитното портфолио.
Сепак, трендот е важен. Доколку кредитната активност подолг период расте побрзо од депозитите, банките треба внимателно да управуваат со цената на финансирањето и расположливата ликвидност.
И компаниите сè повеќе бараат пари од банките
Растот на кредитирањето не е ограничен само на граѓаните. Кредитите на компаниите во септември се зголемени за 15,7% на годишно ниво и за 1,3% во однос на претходниот месец. Депозитите на корпоративниот сектор, пак, пораснале за 8,6% на годишна основа.
Овие податоци покажуваат дека расте и обемот на банкарското финансирање на стопанството. Причините можат да бидат различни, од инвестиции во нови капацитети и опрема, до финансирање на залихи и тековни обврски.
За економијата, растот на корпоративното кредитирање може да биде позитивен сигнал, особено ако средствата завршуваат во продуктивни инвестиции кои создаваат нова вредност. Но доколку кредитите претежно се користат за покривање недостиг од ликвидност, ефектот е поинаков.
Затоа и тука е важно не само колку кредити се одобрени, туку и за што се користат.
Вистинското прашање не е колку позајмуваме, туку колку можеме да вратиме
Македонскиот банкарски сектор влегува во последниот квартал од годината со силна кредитна активност. Граѓаните бараат станбени и потрошувачки кредити, компаниите го зголемуваат користењето на банкарско финансирање, а депозитите продолжуваат да растат, иако со побавно темпо.
Овие движења сами по себе не значат дека земјата се соочува со прекумерно задолжување. За таква оценка би биле потребни податоци за вкупниот долг во однос на приходите, доцнењата во отплатата и финансиската состојба на кредитокорисниците.
Но бројките сепак испраќаат важна порака. Кредитите стануваат сè поголем дел од финансиската слика на граѓаните и компаниите, а со тоа расте и значењето на одговорното задолжување.
Бидејќи кредитот може да биде одличен финансиски инструмент кога се користи за вистинска потреба или паметна инвестиција. Но секоја позајмена сума, порано или подоцна, доаѓа на наплата.
И тогаш најважна не е висината на одобрениот кредит, туку способноста тој редовно да се враќа.
Автор: Бранко Стојкоски
