Србија е во економска пресвртница каде што релативната макроекономска стабилност повеќе не може да послужи како оправдување за одложување на структурните реформи. Додека официјалните индикатори укажуваат на стабилен јавен долг (на ниво од околу 45 проценти од БДП) и намалување на невработеноста, под површината постојат растечки ризици предизвикани од глобалната нестабилност, кризата во европската индустрија и внатрешните системски слабости.
Зголемувањето на буџетскиот дефицит над планираните три проценти од БДП, неселективната распределба на парите од буџетот и спроведувањето на големи инфраструктурни проекти надвор од редовните процедури, според домашните економисти, ја изложуваат економијата на потенцијални шокови.
Прашањето со кое се соочува новата влада е: како да се усогласи фискалната и монетарната политика, да се промени застарениот модел на привлекување странски инвестиции и да се создаде средина во која домашниот приватен сектор станува двигател на развојот?
Јавниот долг е околу 45 проценти од БДП, што само по себе не е проблем. Сепак, со ребалансот на буџетот, дефицитот беше зголемен од три на 3,5 проценти од БДП, а речиси 100 милијарди динари беа потрошени за неселективни плаќања на сите полнолетни граѓани, непосредно пред изборите. Дефицитот се зголемува во година кога економијата расте со стапка од над три проценти, кога не ѝ се потребни дополнителни стимулации од таков вид, особено на сметка на финансиската стабилност. Затоа Фискалниот совет правилно го оцени ова зголемување на дефицитот како неоправдано, а усвојувањето на ребалансот како недоволно транспарентно. Кога буџетските пари се користат речиси расипнички, нема простор за прилагодување во случај на нов надворешен шок и според ММФ во случај на понатамошно зголемување на цените на енергијата, инфлацијата во следната година би можела да достигне 7,5 проценти, со забавување на економскиот раст на околу два проценти, па задолжувањето во такви услови би станало поскапо, вели истражувачкиот соработник на Виенскиот институт за меѓународни економски студии (wiiw), економистката Ана Милинковиќ
Во таков случај, ММФ препорачува ограничувањето на дефицитот од три проценти од БДП да се зачува со намалување на тековната потрошувачка.
Значи, фискалниот простор е одржлив, но само во мирни времиња и само под претпоставка дека следниот период ќе биде без турбуленции, надворешни трошоци, но и внатрешни проблеми, и за жал, не можеме да сметаме на такво нешто, особено не со преголема доверба. Затоа, ако продолжиме да го правиме буџетот според изборниот календар, нема да има пари кога навистина ни се потребни – оценува Милинковиќ.
Стабилните јавни финансии не смеат да се толкуваат како дозвола за нетранспарентно или неограничено трошење.
Проблемот на Србија денес не е недостаток на стратегии и закони, туку недоволно доследна примена на правилата, слаба контрола на резултатите и ограничена одговорност на носителите на одлуки. Идната влада повеќе не треба да ја одложува реформата на управувањето со јавните и државните претпријатија, зголемувањето на транспарентноста на јавните финансии, професионализацијата на јавната администрација, реформата на образованието и пазарот на трудот, како и промената на системот на државна помош за економијата. Особено е важно да се воспостави целосно откривање на буџетските обврски, договорите, субвенциите, даночните олеснувања и фискалните ризици што произлегуваат од работењето на јавните претпријатија. Без ова, не е можно реално да се процени колку фискален простор навистина има Србија – објаснуваат економските експерти и додаваат дека јавните финансии во моментов не се соочуваат со непосредна криза, но тоа не значи дека има голем простор за нови трајни расходи.
Србија се обврза да го одржува фискалниот дефицит до три проценти од БДП, додека ризиците за економскиот раст се сè уште изразени.
Претседателот на Центарот за напредни економски студии (CEVES), Кори Удовиќ, поранешен министер за државна администрација и вицепремиер на Владата на Србија, забележува дека со години фискалниот простор се трошел на популистички мерки и сè повеќе произволни инвестиции, а воедно се штедел на капацитетите на јавниот сектор. Тој вели дека нема да биде тешко да се врати дефицитот во одржлива рамка, откако ќе завршат предизборните трошоци.
Прашањето за координација на фискалната и монетарната политика е клучно за да се обезбеди надолна траекторија на инфлацијата без запирање на економскиот раст. Експертите истакнуваат дека во моментов монетарната и фискалната политика дејствуваат во спротивни насоки.
Ана Милинковиќ забележува дека речиси целиот товар на борбата против инфлацијата во моментов е врз Народната банка на Србија (НБС), а фискалната политика на владата не само што не ѝ помага, туку го прави спротивното. Нашиот соговорник вели дека инфлацијата од 2,2 проценти во август изгледала доста добро, но таа е првенствено резултат на поевтината храна по добрата сезона, пониските акцизи и потрошувачката на енергетски резерви, односно привремени фактори. НБС веќе очекува инфлацијата да се врати на околу четири проценти.
НБС ја задржува референтната каматна стапка на 5,75 проценти бидејќи базната инфлација е околу 4,5 проценти. Во таква ситуација, државата ја поттикнува потрошувачката, односно прави спротивното од она што треба. Ваквите мерки порано или подоцна се собираат од граѓаните преку кредити кои остануваат скапи подолго време. Усогласувањето значи дека платите и пензиите мора да се зголемат во согласност со фискалните правила, а не со изборните кампањи.
Експертите се согласуваат дека недоследноста на фискалната и монетарната политика создава директен трошок за економијата и граѓаните. Исто така веруваат дека треба да се земат предвид инфлаторните притисоци од ЕУ.
Првите 100 дена
Избирајќи ги клучните приоритети за првите сто дена од работата на новата влада, економистите и бизнисмените предлагаат конкретни мерки што би го промениле сегашниот модел на управување.
Експертите бараат усвојување на законски пакет што би обезбедил целосна транспарентност во управувањето со јавните пари. Тие се на мислење дека граѓаните и економијата мора да имаат навремен и едноставен пристап до информации за сите значајни буџетски расходи, државни субвенции, даночни олеснувања, јавни договори, гаранции, обврски на јавни претпријатија и големи инвестициски проекти.
Не е доволно документите формално да се достапни во различни регистри, честопати во формати што не се соодветни за анализа. Податоците мора да бидат објавени на едно место, во лесен за читање формат, со јасно наведени корисникот на средствата, износот, правната основа, критериумите за доделување, очекуваниот резултат и роковите за имплементација. За секоја значајна субвенција, даночно олеснување или јавна инвестиција, очекуваните ефекти треба да се објават однапред, а по имплементацијата треба да се спроведе независна евалуација. Доколку не се постигнат објавените резултати, мора да има јавно објаснување, одговорност и, кога е оправдано, обврска за враќање на средствата – предлагаат експертите и забележуваат дека таквата постапка не би ги решила автоматски сите економски проблеми, туку би го променила начинот на кој се решаваат.
Промените што навистина би направиле разлика, и во општеството и во економијата, најчесто не се во надлежност на економските оддели. Тоа се владеењето на правото, независното судство и институциите што работат според истите правила за сите. Без ова, ниедна мерка за стимулирање на растот нема да даде долгорочни резултати. Економската политика може да постигне многу, но само кога се исполнети тие основни услови, нагласуваат експертите.
