Тоа е можно, од две причини. Прво, двете бројки се однесуваат на различни периоди: кошницата се споредува со пред пет години, а инфлацијата со пред една година. Второ, и поважно, тие не мерат исто нешто. Кошницата покажува колку пари му се потребни на едно семејство за основните потреби, а инфлацијата за колку во просек поскапуваат производите и услугите што ги купуваме. Кога ќе се разбере оваа разлика, полесно се читаат вестите и подобро се планира семејниот буџет.
Што покажува кошницата
Сојузот на синдикатите на Македонија (ССМ) секој месец пресметува колку пари му се потребни на четиричлено семејство за основните трошоци. За октомври таа сума изнесуваше 70.358 денари, 926 денари повеќе од септември. Пресметката претпоставува дека семејството живее во свој стан. Ако плаќа кирија за стан од 60 квадрати, на сумата се додаваат уште околу 15.400 денари, па вкупниот износ е 85.733 денари. Најголемиот дел од кошницата е храната: 26.170 денари, што е повеќе од целата минимална нето плата од 26.046 денари.
Но, кошницата не покажува што семејствата навистина купуваат, туку што, според синдикатот, им е потребно. ССМ утврдува список на производи и услуги со определени количини: храна, облека, струја, превоз, училишен прибор и други основни потреби. Секој месец тие количини се множат со тековните цени. Затоа кошницата поскапува кога растат цените на производите од списокот. Ако синдикатот додаде нови производи или услуги во кошницата, нејзината вредност расте и кога цените не се промениле.
Што покажува инфлацијата
Инфлацијата, пак, мери за колку во просек поскапуваат производите и услугите што ги купуваат домаќинствата во земјата. Државниот завод за статистика следи околу илјада такви производи и услуги, од леб и струја до фризер и автобуски билет, и секој месец ја пресметува нивната просечна промена. Според последниот податок, цените во септември биле за 2,7% повисоки отколку во септември минатата година. Тоа значи дека трошоците што лани чинеле 10.000 денари, денес чинат околу 10.270 денари.
Зошто тогаш имаме чувство дека се поскапува побрзо? Прво, затоа што инфлацијата е просек, а секое домаќинство троши различно. На пример, семејство со мали деца троши повеќе на храна и облека, пензионерите на лекови и струја, младите на кирија и превоз. Ако поскапуваат токму производите и услугите што едно домаќинство најчесто ги купува, неговите трошоци растат побрзо од просекот, а на друго домаќинство, со поинакви трошоци, растат побавно. Второ, кошницата и инфлацијата се разликуваат и кога ќе ги споредиме за ист период. За една година кошницата поскапела за 4.355 денари, или околу 6,7%, додека инфлацијата е 2,7%. Тоа покажува дека основните трошоци што ги пресметува синдикатот растат побрзо од просечните цени.
Од каде доаѓа оваа разлика? Од три причини. Прво, двете мерки не содржат исти производи. Инфлацијата е просек од речиси сè што купуваме, вклучително и производи што поевтинуваат, како мобилни телефони и техника. Кошницата содржи само основни потреби: храна, облека, сметки, превоз. Второ, производите немаат иста тежина во двете пресметки. Во кошницата храната учествува со повеќе од една третина од вкупната сума, па секое поскапување на храната значително ја зголемува вкупната вредност на кошницата. Трето, синдикатот сам одредува кои производи и услуги и во кои количини влегуваат во кошницата. Ако додаде нови ставки, вкупната сума расте и кога цените не се промениле.
Замислете дека лебот, млекото и облеката поскапеле за 7%, а телевизорите поевтиниле за 5%. Просечниот раст на цените ќе остане умерен, бидејќи поевтинувањето на техниката го намалува просекот. Кошницата, во која нема телевизори, ќе порасне многу побрзо. Затоа двете бројки не си противречат, туку одговараат на различни прашања. Инфлацијата покажува колку во просек се менуваат цените, а кошницата покажува колку чинат основните потреби на едно семејство.
Што значи тоа за платите
За семејниот буџет не е важен само износот на платата, туку и тоа колку производи и услуги може да се купат со неа. Економистите тоа го нарекуваат реална плата. Да земеме пример: платата пораснала од 30.000 на 33.000 денари, односно за 10%. Ако во истиот период цените пораснале за 5%, со новата плата може да се купи околу 5% повеќе отколку порано. Ако, пак, цените пораснале за 15%, со новата плата може да се купи помалку отколку порано, иако износот во денари е поголем.
Истата логика може да се примени и на кошницата. Наместо со просечните цени, платата може да се спореди со трошоците што ги пресметува синдикатот. Притоа се користат две плати: минималната, како најнизок приход што законски може да се исплати за полно работно време, и просечната, која го покажува општото ниво на платите во земјата. Споредбата покажува колкав дел од основните трошоци на семејството може да покрие една плата.
Според ССМ, во октомври 2021 година кошницата изнесувала 34.584 денари, а денес 70.358 денари, што е раст од околу 103%. Минималната нето плата во истиот период пораснала за 71,4% и денес изнесува 26.046 денари. Бидејќи кошницата растела побрзо, минималната плата сега покрива околу 37% од неа, наспроти 43,9% пред пет години. Просечната нето плата, според последните податоци на Државниот завод за статистика, изнесува 48.733 денари и покрива околу 69% од кошницата, наспроти 84% во 2021 година. Оттука се гледа дека платите растеле, но побавно од кошницата.
Сепак, овие проценти не значат дека на семејствата им недостасуваат толку средства. Кошницата е пресметана за цело четиричлено семејство, а платата е приход на еден вработен, додека во многу семејства работат двајца. Една минимална и една просечна плата заедно изнесуваат 74.779 денари, што е малку повеќе од кошницата, а две минимални плати, 52.092 денари, покриваат околу 74% од неа. Најтешко е на семејствата што живеат само од една минимална плата. Тие, според кошницата, не можат да ги покријат ни трошоците за храна, кои се повисоки од целата минимална плата.
Што можат да направат домаќинствата и компаниите
По примерот на синдикалната кошница, секое домаќинство може да направи сопствена кошница, односно пресметка колку чинат неговите месечни трошоци. Доволно е трошоците да се запишуваат по неколку групи, на пример храна, сметки за струја, вода и греење, превоз, трошоци за деца (градинка, училишен прибор, облека, спорт), рати за кредити и други редовни трошоци. Ако ова се прави секој месец, по неколку месеци ќе се види која група трошоци расте најбрзо. Така домаќинството знае каде е најголемиот притисок врз неговиот буџет и каде промената на навиките може да има најголем ефект. Исто така, при секое покачување на платата вреди да се прашаме не само колку денари повеќе добиваме, туку и колку повеќе можеме да купиме со нив.
За работодавачите пораката е слична. Кога трошоците за живот растат, вработените очекуваат повисоки плати. Компанијата може да исплаќа повисоки плати без да ги покачува цените само ако вработените произведуваат повеќе или повредно отколку порано. Ако со нова машина, подобра организација на работата или обука вработените произведат 10% повеќе, платата може да се зголеми за 10%, а трошокот по еден производ да остане ист. Ако платите растат, а производството не, компаниите разликата ја покриваат со повисоки цени, што повторно ги зголемува трошоците за живот на сите, вклучително и на вработените чии плати пораснале. Така дел од покачувањето на платата се губи преку повисоките цени.
На крајот, може да заклучиме дека кошницата и инфлацијата не си противречат. Инфлацијата покажува колку брзо растат цените, а кошницата колку чинат основните потреби на едно семејство. Во последната година платите пораснале побрзо од цените, па со нив денес може да се купи повеќе отколку лани. Но во последните пет години основните трошоци на семејството пораснале многу побрзо од платите, и една плата денес покрива помал дел од тие трошоци отколку порано. Најмногу го чувствуваат тоа домаќинствата што живеат од еден приход, особено од минималната плата. Затоа, за да се оцени стандардот, не е доволно да се следи само колку растат цените. Треба да се следи и дали платите ги покриваат основните потреби на семејствата.
Проф д-р Весна Георгиева Свртинов
