Но новата генерација инвеститори бара нешто сосема поинакво. Простори исполнети со сервери, моќни електрични приклучоци, оптички кабли, системи за ладење и опрема која работи 24 часа дневно.
Тоа се дата-центрите, инфраструктурата зад голем дел од дигиталната економија. Од електронското банкарство и интернет-продавниците, до клауд услуги и вештачката интелигенција, огромни количества информации секојдневно се обработуваат и чуваат во вакви објекти.
И токму во овој бизнис Македонија сака да пронајде свое место.
Зошто некој би вложил 500 милиони долари во зграда полна со компјутери?
На прв поглед, дата-центарот не изгледа како инвестиција што би можела да достигне стотици милиони долари. Но серверите се само еден дел од приказната.
За да функционира сигурно, еден голем дата-центар мора да има стабилно и непрекинато снабдување со електрична енергија, резервни системи, висококапацитетна интернет-поврзаност, напредна заштита од пожари, физичко обезбедување и системи за ладење.
Дополнително, опремата мора постојано да се обновува, а објектите треба да можат да работат и кога ќе се појави проблем со напојувањето или комуникациската мрежа.
Со развојот на вештачката интелигенција, потребата за ваква инфраструктура дополнително расте. Обуката и користењето на големи модели со вештачка интелигенција бараат значителна пресметковна моќ, која не може да се обезбеди со обични канцелариски компјутери.
Но тука е важно да се разграничи што навистина е најавено за Македонија.
Според информациите доставени од Министерството за дигитална трансформација, еден потенцијален приватен проект предвидува почетна инвестиција од најмалку 100 милиони долари, со можност вкупниот износ да надмине 500 милиони долари.
Тоа засега не е потврден договор, ниту гаранција дека парите навистина ќе бидат инвестирани. Станува збор за инвестициски интерес и разговори.
Сепак, самата можност отвора интересна тема за тоа каков вид странски капитал Македонија може да привлекува во иднина.
А зошто токму Македонија?
Големите инвеститори во дата-центри не бараат само евтино земјиште или ниски плати. За нив многу поважни можат да бидат сигурноста на енергетската мрежа, цената на струјата, интернет-поврзаноста, политичката и регулаторната предвидливост и можноста инфраструктурата брзо да се прошири.
Македонија има одредени предности. Географски се наоѓа меѓу неколку балкански пазари, располага со меѓународни телекомуникациски врски и има ИТ кадар кој веќе работи за домашни и странски компании.
Агенцијата за странски инвестиции го промовира секторот со податоци за висока покриеност со мобилни и широкопојасни мрежи, конкурентни оперативни трошоци и потенцијал за развој на дигитална инфраструктура.
Но постои и другата страна на приказната.
Дата-центрите можат да бидат огромни потрошувачи на електрична енергија, а за одредени технологии на ладење е потребна и вода. Затоа не е доволно инвеститорот само да има пари и заинтересираност за изградба.
Потребно е да се покаже од каде ќе доаѓа енергијата, колку ќе чини, какво влијание ќе има објектот врз локалната инфраструктура и дали проектот ќе ги исполнува сите еколошки услови.
Особено во земја во која енергетската сигурност и цената на струјата веќе се важни економски прашања.
Колку струја троши еден дата-центар?
За да се разберат размерите, доволна е една едноставна пресметка.
Дата-центар што постојано користи електрична моќност од еден мегават би потрошил 8.760 мегават-часови електрична енергија во текот на една година.
Ако просечната набавна цена хипотетички изнесува 100 евра за мегават-час, само трошокот за електрична енергија би достигнал 876.000 евра годишно.
Ако станува збор за капацитет што постојано троши 50 мегавати, годишната потрошувачка би изнесувала 438.000 мегават-часови, а при истата претпоставена цена трошокот би достигнал 43,8 милиони евра.
Ова се илустративни пресметки, а не податоци за конкретен проект во Македонија. Реалната потрошувачка зависи од дизајнот, искористеноста на капацитетите, ефикасноста на ладењето и други фактори.
Но пресметката покажува зошто електричната енергија е едно од првите прашања што треба да се постават кога се најавува голема инвестиција во дата-центар.
За потенцијалните приватни проекти во Македонија засега не е објавена потврдена потребна електрична моќност. Тоа значи дека не може сериозно да се процени нивното влијание врз домашниот енергетски систем без дополнителни технички податоци.
Државата има посебен проект од 20 милиони евра
Паралелно со разговорите за приватни инвестиции, државата подготвува сопствен национален дата-центар, кој би требало да се користи за потребите на јавните институции.
Според најавите на министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски, доколку процедурите се одвиваат според планот, изградбата би можела да започне во 2027 година.
Локацијата е избрана во близина на Скопје, а надлежните институции работат на потребната урбанистичка документација.
Проценетата вредност на проектот е околу 20 милиони евра. Финансискиот модел предвидува 30 проценти грант-компонента преку европскиот План за раст, додека преостанатиот дел би се обезбедувал преку поволно финансирање.
Ако вкупната инвестиција остане на ова ниво, грант-компонентата математички би изнесувала околу шест милиони евра.
За разлика од можните големи приватни дата-центри, националниот објект би имал инсталирана моќност помала од еден мегават.
Неговата цел е поинаква. Наместо комерцијално да продава серверски и клауд капацитети на светски компании, треба да овозможи посигурно и поефикасно работење на државните информациски системи.
Може ли Македонија да заработува од податоци?
Денес податоците се еден од основните ресурси на дигиталната економија, но нивната економска вредност не се создава само со чување на сервери.
Дата-центрите можат да остваруваат приходи од изнајмување простор, инфраструктура, пресметковни капацитети, поврзаност и дополнителни услуги.
Околу нив може да се развиваат и други бизниси, од телекомуникации и одржување, до сајбербезбедност, развој на софтвер и специјализирани технички услуги.
За домашните ИТ-компании тоа би можело да отвори нови можности за партнерства, доколку инвеститорите одлучат дел од услугите и набавките да ги реализираат локално.
Сепак, треба да се има предвид дека голема капитална инвестиција не значи автоматски и илјадници трајни работни места.
Изградбата на ваквите објекти може да ангажира значителен број работници и изведувачи, но по пуштањето во работа, модерните дата-центри често функционираат со релативно мал број високоспецијализирани вработени во однос на вложениот капитал.
Затоа вистинскиот економски придонес треба да се мери преку повеќе показатели, не само преку висината на инвестицијата.
Важни се локалните добавувачи, платите, даноците, користењето домашни услуги, извозот на дигитални услуги и влијанието врз енергетската инфраструктура.
Амбиција за две големи компании до 2029 година
Во нацрт-стратегијата за употреба на вештачката интелигенција се предвидува Македонија до 2029 година да привлече најмалку две стратешки значајни компании од секторот.
Предвидена е и подготовка на студија за можностите за привлекување инвестиции во дата-центри во текот на 2027 година.
Но тоа се две различни активности. Целта за привлекување компании од секторот на вештачката интелигенција не значи дека двете компании задолжително ќе градат дата-центри.
Исто така, во нацрт-стратегијата не се наведени конкретни имиња на инвеститори.
Затоа би било прерано Македонија да се прогласува за нов регионален центар за вештачка интелигенција само врз основа на најавените планови.
За тоа ќе бидат потребни реализирани инвестиции, соодветна инфраструктура, квалификувани работници и долгорочна побарувачка за услугите што би се нуделе од земјава.
Од фабрики до сервери
Македонија со години привлекува странски инвестиции во производствени капацитети. Автомобилски компоненти, електроника, кабли и различни индустриски производи се дел од моделот преку кој земјата се интегрира во меѓународните производствени синџири.
Дата-центрите претставуваат поинаков инвестициски модел. Наместо големи количества физичка стока што секојдневно излегува од фабриката, се обезбедува инфраструктура преку која поминуваат и се обработуваат дигитални информации.
Потенцијалот може да биде значителен, но и условите за успех се различни.
Потребни се стабилна електрична енергија, сигурна телекомуникациска поврзаност, јасни правила и висок степен на техничка експертиза.
Токму затоа најавите за можни инвестиции од стотици милиони долари заслужуваат внимание, но и внимателна проверка.
За Македонија најважно нема да биде само дали некој странски инвеститор ќе изгради голем објект полн со сервери. Многу поважно ќе биде колкава економска вредност ќе создава тој објект, колку ќе придонесе за домашната дигитална индустрија и по која цена ќе ги користи ресурсите што му се потребни.
Бидејќи во новата дигитална економија, големите инвестиции не мора да изгледаат како класични фабрики.
Понекогаш најскапата фабрика е токму онаа во која не се произведува ништо што може да се стави во кутија.
Б.С.
