Наместо кратење на неработните денови, на политичката сцена се отвори дебата за скратување на работното време. Левица предлага шестчасовен работен ден, додека од СДСМ доаѓа предлог за 36-часовна работна недела со слободен петок.
Економските експерти предупредуваат дека ваквите промени зависат од продуктивноста, технологијата и финансиската издржливост на компаниите.
Македонските работници би можеле да добијат пократок работен ден или дополнителен слободен ден во неделата, барем според предлозите што деновиве пристигнуваат од политичките партии.
Наместо досегашните осум часа дневно, Левица најавува законско решение за шестчасовно работно време, додека од редовите на СДСМ се предлага 36-часовна работна недела, распоредена во четири работни дена. Но, зад идејата за повеќе слободно време се отвора економска дилема: може ли македонското стопанство да произведува исто, да исплаќа исти плати и да остане конкурентно со помалку работни часови?
Предлозите доаѓаат во период кога Стопанската комора бара намалување на бројот на неработни денови, со што повторно се отвори прашањето дали продуктивноста треба да се зголемува со подолго работно време или со поинаква организација на работата.
Пратеникот на Левица, Амар Мециновиќ, најави дека неговата партија ќе предложи законско скратување на работниот ден од осум на шест часа. Тој смета дека продуктивноста не зависи исклучиво од работникот, туку и од технологијата, менаџментот и условите во кои се извршува работата.
„Не може продуктивноста да се претставува како морална особина на работникот“, рече Мециновиќ, најавувајќи законска иницијатива како одговор на барањето на Стопанската комора.
Од друга страна, координаторот на СДСМ, Ацо Велковски, предлага работната недела да се намали на 36 часа, распоредени од понеделник до четврток, а петок да биде слободен ден.
„Има кој да работи. Само има сè помалку кој сака да работи за плата со која едвај се преживува“, наведува Велковски.
Иако двата предлога произлегуваат од истата дебата, нивните економски последици не би биле идентични. Шестчасовниот работен ден во петдневна недела би значел 30 работни часа, односно намалување за 25 проценти во однос на сегашните 40 часа. Предлогот за 36-часовна недела би значел намалување од 10 проценти, но со четири деветчасовни работни дена.
Економистите предупредуваат на ниската продуктивност
Економските експерти предупредуваат дека македонското стопанство сè уште нема доволно висока продуктивност за масовно воведување пократко работно време без дополнителни економски последици.
Според нивните досега јавно изнесени оценки, предуслов за воведување пократка работна недела е зголемување на продуктивноста на компаниите. Македонија и другите земји од Западен Балкан подолго време се соочуваат со ниска продуктивност на трудот, а за надминување на таквата состојба потребни се вложувања во современи технологии, автоматизација, роботизација и подобрување на знаењата и вештините на вработените.
Експертите посочуваат дека развиените економии можат да извршуваат голем дел од работните активности со помалку директно ангажирање работна сила, благодарение на дигитализацијата и современата технологија. Македонските компании, пак, во значителен дел од производствените и услужните дејности сè уште зависат од физичкото присуство на работниците.
Клучниот проблем е што пократкото работно време, доколку не биде проследено со зголемена продуктивност, може да доведе до повисоки трошоци за компаниите, намален обем на производство или потреба од дополнителни вработувања.
Економската логика е едноставна. Доколку работникот за шест часа произведува исто колку што претходно произведувал за осум, компанијата не губи ништо од производството, а работникот добива повеќе слободно време. Но, доколку производството се намали пропорционално со работните часови, а платата остане иста, трошокот за труд по произведена единица расте.
Една мерка, различни последици за стопанството
Економскиот ефект од скратувањето на работното време не би бил ист во сите дејности. Во информатичките технологии, административните услуги и дел од финансискиот сектор постои простор за поинаква организација на задачите, автоматизација и намалување на непродуктивното време.
Но, во индустријата, трговијата, транспортот и угостителството, каде што работата често зависи од физичко присуство и утврдени смени, скратувањето на работните часови би можело да предизвика потреба од дополнителни вработувања.
На пример, ако една фабрика произведува одредено количество производи за 40 часа неделно, а работното време се намали на 30 часа, за задржување на истиот обем на производство би било потребно продуктивноста по час да се зголеми за околу 33 проценти.
Кај 36-часовната недела потребното зголемување би изнесувало околу 11 проценти.
Оваа пресметка важи под претпоставка дека бројот на работници, производството и платите остануваат непроменети. Во практика, компаниите би можеле да воведат дополнителни смени, нови технологии или поинаква организација на работата, но секое решение носи одредени трошоци.
Посебно прашање е финансиската состојба на малите и средните претпријатија, кои немаат еднакви можности за инвестирање во опрема и автоматизација. За нив скратувањето на работното време со задржување на истите плати би значело зголемување на трошокот за труд по работен час, доколку продуктивноста остане непроменета.
Пократкото работно време може да донесе и поголема ефикасност
Дел од анализите на пазарот на трудот укажуваат дека подолгото работно време не значи автоматски и поголема продуктивност. Заморот, стресот, отсуствата од работа и намалената концентрација можат да ја намалат ефикасноста, особено кај работните места што бараат континуирано внимание и интелектуален ангажман.
Од синдикален аспект, пократката работна недела би можела да придонесе за подобра рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот, поголема мотивираност и подобро здравје на вработените.
И меѓународните искуства покажуваат дека во одредени компании скратеното работно време може да функционира без значително намалување на резултатите, особено кога е придружено со реорганизација на работните процеси.
Сепак, економистите прават разлика меѓу пилот-проекти во компании што доброволно воведуваат пократка работна недела и законска обврска што би важела за сите работодавачи.
Резултатите од ограничени експерименти не можат автоматски да се пресликаат врз целата економија, особено кога постојат големи разлики меѓу производствените, услужните и јавните дејности.
Ќе се работи помалку, но кој ќе ја плати разликата?
За практична примена на двата предлога би биле неопходни измени во трудовото законодавство, прецизно утврдување на полното работно време и одговор на прашањето дали платите ќе останат непроменети.
Дополнително, би требало да се дефинира како ќе функционираат дејностите што не можат да прекинат со работа во петок или што обезбедуваат услуги во текот на целата недела.
Економските експерти сметаат дека евентуалното скратување на работното време треба да се разгледува и од аспект на трошоците, продуктивноста и конкурентноста. Една можност е постепено воведување пократко работно време во дејности каде што постојат услови за тоа, со следење на ефектите врз производството, вработеноста и платите.
Таквиот пристап би овозможил да се утврди во кои сектори промената може да се спроведе без намалување на производството и без дополнителен финансиски притисок врз компаниите.
Во моментов предлозите на Левица и на претставникот на СДСМ ја отвораат политичката дебата, но сè уште недостига детална економска пресметка за нивната примена на национално ниво.
Дали македонските работници ќе работат шест часа дневно или ќе добијат слободен петок, затоа, нема да зависи само од законските измени. За таква реформа ќе биде неопходно да се утврди колку дополнителна продуктивност можат да обезбедат компаниите, во кои сектори ќе бидат потребни нови вработувања и како ќе се зачуваат платите и конкурентноста на стопанството.
Б.З.М.