Пензискиот систем во Македонија се наоѓа пред сериозен финансиски предизвик кој директно ја загрозува долгорочната стабилност на државната каса. Најновите анализи покажуваат дека вкупниот дефицит во државниот пензиски фонд (Фондот за пензиско и инвалидско осигурување – ПИОМ), заедно со обврските кон Вториот пензиски столб и здравственото осигурување на пензионерите, се искачи на ниво од речиси една милијарда евра годишно. Оваа фрапантна бројка го вклучи алармот кај независниот Фискален совет на Република Македонија, кој упати директно предупредување дека без итни параметарски и структурни реформи, притисокот врз буџетот наскоро ќе стане неиздржлив.
Според најновата анализа на Фискалниот совет, структурираниот дефицит на пензискиот систем веќе достигна 5,2 проценти од бруто-домашниот производ (БДП) за 2025 година. Наместо ПИОМ самостојно да ги покрива своите расходи од придонесите на вработените, реалноста е дека дури 41 процент од средствата на фондот мора да се дотираат директно од државниот буџет. За споредба, во 2023 година ова учество изнесуваше околу 36 проценти, што јасно укажува на тренд на забрзано влошување на состојбата.
Директорот на ПИОМ, Никола Мемов, потврди дека дефицитот само за тековниот период е зголемен за дополнителни 10 милијарди денари, при што чистиот недостиг за исплата на пензиите изнесува околу 500 милиони евра, додека остатокот се однесува 220 милиони за здравствено осигурување на пензионерите и над 300 милиони евра за Вториот столб.
Каде згреши системот?
Експертите и членовите на Фискалниот совет на Македонија лоцираат неколку клучни фактори кои го доведоа системот до раб на имплозија:
Политички мотивирани покачувања: Во изминатиот период пензиите беа повеќекратно зголемувани преку ад-хок решенија и линеарни корекции кои целосно излегоа надвор од законски утврдената економска формула за усогласување. Расходите за пензии во 2025 година пораснаа за цели 19 проценти, додека приходите од придонеси се зголемија за скромни 8,8 проценти.
Намалени стапки на придонеси: Историското намалување на стапката на придонесот за пензиско осигурување од некогашните 21,2% на сегашните 18% остави трајна празнина во приливната страна на Фондот.
Демографски колапс и иселување: Односот меѓу осигурениците (работниците) и пензионерите падна на критични 1:1,6. Поради масовното иселување на младата и продуктивна работна сила и стареењето на населението, овој сооднос незапирливо се стеснува. Кога на ова ќе се додаде високото ниво на сива економија и непријавена работа (каде државата губи околу 250 милиони евра годишно), системот едноставно не може да генерира доволно пари.
Прогнозите се мрачни: Што ако не се преземе ништо?
Ако власта продолжи да го игнорира проблемот и да го одложува спроведувањето на непопуларните мерки, Фискалниот совет прогнозира дека дефицитот до 2030 година ќе се искачи на 6,3% од БДП, за да достигне пик од 6,6% во периодот меѓу 2035 и 2037 година.
Најопасниот бран се очекува меѓу 2038 и 2048 година, кога бројот на работници кои издржуваат еден пензионер се предвидува да падне под критичната граница од 1,3. Доколку тогаш буџетот не биде во состојба да ја покрие разликата, ќе дојде до драстично осиромашување на идните пензионери — односот меѓу просечната пензија и нето-плата ризикува да падне од сегашните солидни 59% на поразителни 35% до 2050 година.
Фискалниот совет е дециден дека парцијални корекции на само еден параметар нема да го решат проблемот. Наместо тоа, се предлага примена на комбиниран и постепен пакет на строги фискални мерки:
Постепено зголемување на стапката на придонесот за пензиско осигурување назад кон 20 проценти.
Враќање на законската формула и строго напуштање на ад-хок и линеарни зголемувања на пензиите. Усогласувањето на пензиите во кризни периоди да се врши исклучиво со растот на инфлацијата.
Службено стимулирање на доброволното продолжување на работниот век по исполнување на старосната граница (64 години за мажи / 62 години за жени).
Борба против сивата економија и зголемување на учеството на жените на пазарот на труд за да се прошири базата на уплаќачи на придонеси.
Додека опозицијата предупредува на фискален колапс и тврди дека стабилноста на исплатите е под знак прашалник, економските власти уверуваат дека пензиите во моментов се сигурни и дека во соработка со Светската банка и ММФ се подготвуваат детални анализи за реформа на целиот систем и на Вториот пензиски столб.
Јасно е едно: пензискиот фонд веќе не е само социјално прашање, туку најостриот фискален меч што виси над македонската економија. Политичкиот консензус за негово реформирање повеќе не е прашање на избор, туку на математички опстанок.
