Во периодот јануари-септември 2025 година, буџетскиот дефицит изнесувал 28,6 милијарди денари. За истиот период годинава достигнал 39,7 милијарди, што значи дека минусот е поголем за околу 11,1 милијарда денари, односно повеќе од 180 милиони евра.
И тука не завршува приказната.
Приходите растат, но расходите трчаат побрзо
За девет месеци државата собрала околу 261,1 милијарда денари, што е за 7,1% повеќе отколку лани. Од друга страна, расходите пораснале за околу 10,4% и достигнале 300,8 милијарди денари.
Со други зборови, државата навистина наплатила повеќе, но истовремено потрошила уште повеќе.
Само од даноци биле прибрани 150,2 милијарди денари, а најголем дел од нив, 67,5 милијарди, дошле од данокот на додадена вредност.
Од придонеси за социјално осигурување се собрани дополнителни 89,7 милијарди денари.
Тоа се значителни средства кои доаѓаат од економската активност, потрошувачката и приходите на граѓаните и компаниите. Но и покрај солидната наплата, на расходната страна останува голем јаз.
Каде заминуваат парите?
Кога ќе се погледне структурата на трошењето, станува јасно зошто државниот Буџет е под постојан притисок.
Од вкупните расходи, 275,5 милијарди денари се тековни расходи, односно пари потребни за редовно функционирање на државата, јавните услуги и исполнување на законските обврски.
Само за пензии се исплатени 87,8 милијарди денари, или приближно 1,43 милијарди евра.
За здравствени услуги и надоместоци биле насочени 39,7 милијарди денари, додека за социјална помош се издвоени 11,2 милијарди.
Значителни средства се трансферирани и кон општините. Овие расходи не можат едноставно да се исклучат од буџетската пресметка. Станува збор за обврски и јавни услуги од кои зависат голем број граѓани.
Но токму затоа прашањето за долгорочната одржливост на јавните финансии станува сè поважно.
Само каматите чинат 252 милиони евра
Посебно внимание привлекува трошокот за сервисирање на јавниот долг.
Според податоците презентирани од Министерството за финансии, во првите девет месеци од годинава за камати се исплатени 15,5 милијарди денари, односно околу 252 милиони евра.
Тоа се пари кои државата ги плаќа за користење на претходно позајмени средства.
Покрај каматите, за отплата на главнината на долгот се исплатени уште 64,6 милијарди денари.
Тука е важна една разлика. Отплатата на главнината претставува враќање на претходно позајмените пари и не е дел од буџетскиот расход што го формира дефицитот. Но таа создава дополнителна потреба од ликвидност и финансирање.
Практично, државата мора да обезбеди пари и за тековниот буџетски минус и за долговите што пристигнуваат за наплата.
Тоа не значи дека секој отплатен кредит е ново финансиско оптоварување. Дел од обврските можат да се рефинансираат, односно старите долгови да се заменат со нови.
Но каматата има своја цена, а таа се плаќа од јавните средства.
Кој ќе ги покрие 645 милиони евра?
Кога државата троши повеќе отколку што прибира, разликата мора да се финансира.
Најчесто тоа се прави преку задолжување на домашниот или меѓународниот финансиски пазар, преку кредити од финансиски институции или со користење на расположливите државни депозити.
Затоа дефицитот од 645 милиони евра не значи дека толку пари физички недостигаат од државната каса. Тој ја претставува разликата меѓу остварените приходи и расходи во деветмесечниот период.
Исто така, не значи дека целокупниот износ автоматски ќе стане нов јавен долг.
Но доколку дефицитот се финансира со ново задолжување, државата презема обврска тие пари да ги врати, заедно со договорените камати.
А од каде доаѓаат средствата за враќање на државните обврски?
Главно од идните буџетски приходи, во кои најголемо учество имаат даноците и придонесите, како и од ново финансирање кога обврските се рефинансираат.
Тоа не значи дека поради сегашниот дефицит автоматски ќе има повисоки даноци. Но значи дека денешните финансиски одлуки влијаат врз просторот за трошење во наредните години.
За девет месеци речиси целиот минатогодишен дефицит
Уште еден податок заслужува внимание. На крајот од 2025 година, вкупниот буџетски дефицит изнесувал околу 41,8 милијарди денари. Сега, само за првите девет месеци од 2026 година, тој достигнал 39,7 милијарди денари.
Тоа значи дека за девет месеци е реализиран дефицит еквивалентен на околу 95% од минатогодишниот вкупен буџетски минус.
Сепак, не треба да се заборави дека годишната буџетска динамика не е рамномерна. Приходите и расходите значително се менуваат од месец во месец, па деветмесечниот резултат не може механички да се преслика на целата година.
Со последниот предложен ребаланс, годишниот дефицит е поставен на околу 46,3 милијарди денари, односно 4,1% од бруто-домашниот производ.
Тоа остава ограничен простор до планираниот годишен износ, доколку оваа рамка остане важечка.
А што е со инвестициите?
Иако голем дел од буџетските средства одат за тековни обврски, раст е забележан и кај капиталните расходи. За девет месеци тие достигнале 25,3 милијарди денари, што е зголемување од 23,9% во споредба со минатата година.
Од овие средства, 6,3 милијарди денари биле издвоени за изградбата на Коридорите 8 и 10д преку проектот со „Бехтел и Енка“, додека 3,6 милијарди денари се реализирани за инфраструктурни проекти во општините.
Задолжувањето само по себе не мора да биде проблем доколку средствата се вложуваат во проекти што создаваат економска вредност, ја подобруваат инфраструктурата и придонесуваат за повисок економски раст.
Но кога долгот расте за да се финансираат претежно тековни расходи, прашањето за неговата одржливост станува многу почувствително. Затоа, покрај висината на дефицитот, важно е и за што се користат парите.
Сметката не исчезнува, само се префрла во иднина
Буџетскиот дефицит не е нова појава, ниту е нешто што автоматски значи финансиска нестабилност. Многу држави функционираат со дефицит, особено во периоди на големи инфраструктурни вложувања, економски кризи или зголемени јавни потреби.
Но постои граница до која расходите можат да растат побрзо од приходите без да создадат дополнителен притисок врз јавниот долг.
За Македонија, новите бројки покажуваат дека тој однос заслужува внимателно следење. Државата наплаќа повеќе, троши уште повеќе, а истовремено издвојува значителни средства за камати на постојните обврски.
На крајот, вистинското прашање не е само кој ќе ги покрие сегашните 645 милиони евра. Прашањето е дали денешното трошење ќе создаде доволно економска вредност за идните генерации полесно да ги сервисираат обврските што остануваат зад него.
Бидејќи во јавните финансии сметката може да се одложи, но не и едноставно да исчезне.
