Економскиот раст на САД е во својата седма година, а на хоризонтот не се забележува рецесија. Невработеноста и отпуштањата од работните места се на историски ниско ниво. Податоците за потрошувачката покажуваат дека Американците трошат пари на филмови и хобија, облека и нови автомобили. Берзата, пак, се движи блиску до рекордните нивоа, пишува „Bloomberg“.
Но, според многу други показатели, луѓето се незадоволни.
Значителен дел од Американците велат дека имаат чувство оти економијата работи против нив. Анкетите покажуваат дека се разочарани од високите цени, загрижени за сигурноста на работните места и песимистички настроени во однос на својата економска иднина.
Економските проблеми и понатаму се меѓу главните грижи на гласачите пред ноемвриските меѓуизбори во САД. Но, дали состојбата навистина е толку нестабилна како што тврдат многумина?
Колку пораснаа цените?
Американците се соочија со најбрзата инфлација во повеќе од четири децении во годините непосредно по пандемијата. Последиците од ценовниот шок и натаму се чувствуваат. Цените продолжуваат да растат, иако побавно отколку пред неколку години.
Кошничката со стоки и услуги, измерена преку индексот на потрошувачките цени на Бирото за статистика на трудот на САД, во август била за 3,4 проценти поскапа отколку една година претходно. Тоа е помалку од половина од инфлацијата од 9,1 процент, достигната откако САД излегоа од пандемијата. Сепак, растот и натаму е доволно висок за граѓаните да не можат да го игнорираат.
Упорното поскапување продолжи и по инфлацискиот врв по пандемијата. Од крајот на 2019-та година, потрошувачките цени во целина се зголемиле за околу 30 проценти. Цените на прехранбените производи пораснале за 32 проценти, а ресторанските услуги поскапеле за речиси 40 проценти.
Кириите се зголемиле за повеќе од една третина, а цената на електричната енергија пораснала за 43 проценти. Трошоците за одржување на автомобилите скокнале за повеќе од 50 проценти, додека автомобилското осигурување поскапело за околу 48 проценти.
Колку се невообичаени поскапувањата?
Цените речиси секогаш растат, но вообичаено не со толкава брзина. Во деценијата пред пандемијата, просечната годишна инфлација изнесувала околу 1,8 проценти. Сега таа е речиси двојно повисока.
Една од причините е низата економски потреси што го забрзаа растот на цените.
Синџирите на снабдување беа преоптоварени и се распаднаа на одделни места во 2021-ва година, кога светската економија почна да заживува по пандемијата. Потоа, руската инвазија врз Украина го ограничи снабдувањето со ѓубрива, пченица и нафта, што доведе до поскапување на храната и горивата.
Царините што администрацијата на претседателот Доналд Трамп ги воведе на таканаречениот „Ден на ослободувањето“ ги вознемирија пазарите, а последователните царински давачки ги зголемија цените на голем број производи.
Развојот на технологиите за вештачка интелигенција ги поттикна деловните инвестиции и вработувањето градежни работници, но истовремено ги зголеми цените на компјутерскиот софтвер и компонентите.
Во поново време, војната на САД со Иран доведе до повисоки цени на енергенсите и до раст на трошоците за задолжување.
Како се снаоѓаат Американците?
Просечните часовни заработки на Американците се зголемиле за околу една третина од крајот на 2019-та година. Но, кога ќе се земе предвид инфлацијата, растот на платите едвај успева да го следи поскапувањето.
Дури и малото подобрување на куповната моќ што Американците успеале да го остварат почнува да исчезнува. Реалните плати, коригирани за инфлацијата, се намалувале на годишно ниво пет последователни месеци до крајот на август, а се очекувало да се намалат повторно и во септември.
И покрај тоа, работниците продолжуваат да трошат, користејќи различни извори на приходи и имот.
Редовната плата не е единствениот извор на приходи или богатство. Некои луѓе работат во таканаречената гиг-економија, односно преку краткорочни ангажмани и повремени работни задачи. Берзата оствари серија рекорди претходно оваа година, зголемувајќи ја вредноста на инвестициските портфолија.
Цените на недвижностите значително пораснаа во последните неколку години, а големите даночни поврати во 2026-та година дополнително ги зголемија средствата со кои располагаат домаќинствата.
Сепак, платите остануваат главен извор на приходи за повеќето Американци до пензионирањето. Бавниот раст на заработките, во комбинација со поскапувањата, принуди многумина да штедат помалку или воопшто да не штедат.
Пазарот на трудот
Меѓу позитивните показатели е фактот што многу луѓе и понатаму имаат работа и редовни приходи. Според повеќе мерила, американската економија функционира со целосна или речиси целосна вработеност.
Стапката на невработеност е историски ниска, иако во септември благо се зголемила на 4,2 проценти. Здравството, градежништвото и производството додаваат работни места во последните месеци.
Во септември пораснал и уделот на работоспособното население што учествува на пазарот на трудот. Тоа вообичаено се смета за позитивен знак, бидејќи покажува дека повеќе луѓе бараат работа или се активни во работната сила.
Но, силните резултати во одделни сектори и ниската невработеност ја прикриваат забавената динамика на пазарот на трудот. Работодавците не отпуштаат многу работници, но во целина не вработуваат ниту многу нови.
Тоа создава чувство на застој кај дел од работниците. Во септември, индексот на доверба на вработените на „Glassdoor“ паднал на најниското ниво во десетгодишната историја на истражувањето.
Други, пак, воопшто не успеваат да најдат место на пазарот на трудот. Дипломираните студенти се соочуваат со особено големи тешкотии при барањето работа, а бројот на долгорочно невработени расте.
Затоа, иако во одделни области побарувачката за работници е силна, пазарот на трудот во целина не е доволно динамичен за да предизвика поширок раст на реалните плати или да создаде повеќе можности за вработување.
Улогата на вештачката интелигенција
Инвестициите во вештачка интелигенција се еден од позитивните фактори за американската економија. Но, тоа не е голема утеха за многу Американци кои стравуваат дека новата технологија ќе им ги загрози работните места, додека центрите за податоци ќе зафаќаат значителни површини во нивните локални заедници.
Според „JPMorgan Chase & Co.“, капиталните трошоци за изградба на центри за податоци би можеле да достигнат вкупно 5,5 билиони долари до 2030-та година.
Околу 54 проценти од демократите и 37 проценти од републиканците изјавиле дека се противат на изградбата на нови центри за податоци во САД.
Ова покажува дека инвестициите во новите технологии, иако се важни за економскиот раст, истовремено предизвикуваат загриженост за иднината на работните места и за влијанието врз локалните заедници.
Што навистина ги обликува ставовите на потрошувачите?
Ставовите на Американците за сопствената економска состојба обично зависат од повеќе фактори, а не само од нивните лични финансии.
Истражувањата покажуваат дека луѓето генерално се пооптимистички настроени кон економијата кога владејачката партија преку своите политики ги застапува нивните ставови. Кога нивната партија не е на власт, тие стануваат попесимистички настроени, дури и кога нивната лична финансиска состојба е стабилна.
Така, по повторниот избор на Доналд Трамп за претседател во 2024-та година, расположението на републиканците во однос на економијата нагло се подобрило, додека кај демократите дополнително се влошило, уште пред неговото стапување на должност.
Но, од почетокот на 2026-та година, показателите за доверба се влошуваат независно од политичката припадност, географската положба и висината на приходите. Тоа упатува на заклучок дека широк круг Американци чувствуваат загриженост за економската состојба.
И токму тука е суштинскиот парадокс: економијата може да бележи раст, берзата да се движи блиску до рекордни вредности, а невработеноста да остане ниска — но ако секојдневните трошоци растат побрзо од чувството на финансиска сигурност, граѓаните нема нужно да го доживуваат тој успех како сопствен.