Во Македонија има компании што со години се борат со долгови, доцнат со плаќањето на обврските и едвај ги покриваат трошоците, но и натаму опстојуваат на пазарот. Во економијата ваквите претпријатија имаат посебен назив, „зомби-фирми“.
Тие не се доволно финансиски здрави за нормално да работат, но успеваат да преживеат благодарение на нови кредити, одложени плаќања или друга финансиска поддршка. Проблемот не е само во нивните долгови. Кога ваква фирма ќе западне во сериозни проблеми, последиците можат да ги почувствуваат и нејзините добавувачи, работници и деловни партнери.
Европската банка за обнова и развој уште во извештајот за транзицијата за 2022 и 2023 година предупреди дека продолжувањето на вонредната финансиска помош за компании кои немаат изгледи за закрепнување може да им наштети на здравите претпријатија.
Според тогашната оценка на банката, дел од фирмите успеале да избегнат банкрот благодарение на евтините кредити и државната помош за време на пандемијата и енергетската криза. Но, таквиот начин на преживување не може да трае бесконечно.
Што, всушност, претставува зомби-фирма?
Економистите со овој поим најчесто опишуваат постари компании кои подолг период не остваруваат доволно оперативна добивка за да ги покријат ниту каматите на своите долгови. Тоа не значи дека секоја фирма што една година работела со загуба автоматски спаѓа во оваа категорија.
На пример, претпријатие може да има редовни нарачки, вработени и производство, но најголемиот дел од парите што ги заработува да ги троши за враќање стари обврски. За плати, материјали и нови инвестиции останува сѐ помалку.
Кога ќе дојде време за отплата на кредитот, се бара нов кредит. Кога ќе пристигне фактурата од добавувачот, се договара нов рок. И така од месец во месец.
Според анализите на Банката за меѓународни порамнувања, ваквите компании можат да ја намалат продуктивноста на економијата бидејќи задржуваат капитал и работна сила што би можеле да се искористат во попродуктивни претпријатија.
Опасноста се пренесува и врз здравите фирми
Познавачите на економските состојби предупредуваат дека најголемиот проблем настанува кога фирма што едвај преживува почнува да ги влече надолу и компаниите со кои соработува.
Ако една градежна компанија не му плати на добавувачот за материјалите, тој може да остане без средства за сопствените обврски. Ако поголем трговец доцни со плаќањата, проблемот може да се префрли врз десетици помали производители.
На крајот, некој мора да ја плати сметката.
Особено чувствителни се малите претпријатија кои немаат големи финансиски резерви. За нив, неколку ненаплатени фактури можат да направат сериозен проблем со ликвидноста.
Европската централна банка во анализата објавена во мај 2026 година оценува дека, и покрај зголемениот број банкроти во еврозоната, засега нема докази за широко распространето влошување на финансиското здравје на компаниите до крајот на 2025 година.
Сепак, во анализата се посочува дека способноста на фирмите да ги покриваат каматните трошоци е намалена во споредба со периодот по пандемијата.
Каква е состојбата во Македонија?
За Македонија нема јавно потврден сеопфатен податок колку компании можат да се класифицираат како зомби-фирми. Тоа бара анализа на нивните финансиски извештаи низ повеќе последователни години, а не само проверка дали имаат блокирана сметка или неплатени долгови.
Податоците на Народната банка, пак, покажуваат дека банкарскиот сектор во првиот квартал од 2026 година останал стабилен, а стапката на нефункционални кредити се намалила на рекордно ниски 1,9 проценти.
Тоа е позитивен показател, но не значи дека сите компании работат успешно или дека нема фирми што едвај ги сервисираат обврските.
Економските анализи укажуваат дека најдобрата заштита е навремено препознавање на проблемите. Фирма што има реални шанси да закрепне може да добие простор за финансиско преструктурирање. Но, кај претпријатијата што со години немаат одржлив бизнис, постојаното одложување на долговите само го зголемува ризикот.
За македонските компании тоа значи дека не е доволно само да има работа и промет. Важно е и колку пари навистина остануваат на сметката кога ќе се исплатат платите, кредитите, даноците и добавувачите.
Зошто фирма може да има полни магацини, многу нарачки и десетици вработени, а сепак на крајот од месецот да нема доволно пари да ги плати сметките.
Б.З.М.
