Тие знаат дека ако имаат редовна плата под определен законски праг, извршителот не може едноставно да им ја земе целата заработка. Знаат дека постојат ограничувања, дека повеќе доверители не можат неограничено да ја зафаќаат истата плата и дека наплатата на поголеми долгови преку месечни задршки може да трае многу долго. Токму затоа заканата со судска постапка или извршител понекогаш го губи ефектот што доверителот очекува да го постигне.
Ова не значи дека секој должник што престанал да плаќа намерно го злоупотребува системот. Напротив, разликата меѓу финансиска неможност и свесно избегнување на обврските е суштинска. Но проблемот заслужува внимание затоа што, кога наплатата станува долготрајна и неизвесна, последиците не ги чувствува само кредиторот. На крајот, тие можат да се пренесат и врз цената и достапноста на кредитите за останатите граѓани.
Една петтина од платата – законска заштита што ја менува математиката
Според членот 117 од Законот за извршување, за побарувања какви што се обичните кредитни долгови, извршувањето врз плата и пензија начелно може да се спроведе до една третина од примањата. Но постои важен исклучок. Кај граѓаните што примаат плата до висината на просечната плата, односно пензија до висината на просечната пензија, во моментот на изготвување на налогот за извршување, ограничувањето изнесува една петтина.
Да земеме пример со вработен кој прима нето-плата од 30.000 денари месечно и ги исполнува условите за применување на ова ограничување. Во таков случај, максималниот износ што може да се задржува од платата за обични кредитни побарувања би бил 6.000 денари месечно. Останатите 24.000 денари се заштитени од ваквата задршка, но тоа не значи дека должникот е ослободен од долгот или дека неговиот друг имот е автоматски недопирлив.
Од аспект на социјалната заштита, ваквото ограничување има јасна логика. Државата не смее да дозволи човек да остане без основни средства за живот само затоа што има долг. Дури и кога не ги исполнува договорните обврски, должникот мора да може да обезбеди храна, сместување и основна егзистенција за себе и за лицата што законски е должен да ги издржува.
Но од аспект на доверителот, истата одредба создава поинаква финансиска реалност. Колку и да изнесува долгот, ако наплатата во конкретниот случај се потпира само на ваква задршка од плата, месечниот прилив е ограничен. Тоа значи дека поголемите побарувања можат да останат ненаплатени со години.
И токму тука започнува пресметката која кај одредени должници може да ја намали мотивацијата за доброволно исполнување на обврските.
Долг од 300.000 денари може да се наплаќа повеќе од четири години
Да претпоставиме дека еден граѓанин има долг од 300.000 денари, а неговата месечна нето-плата изнесува 30.000 денари. Ако се применува ограничувањето од една петтина и ако единствениот извор за наплата е месечната задршка од платата, на доверителот би му се исплаќале најмногу 6.000 денари месечно.
Едноставната математика покажува дека за наплата на 300.000 денари би биле потребни 50 месеци, односно четири години и два месеца. Ова е пресметка без дополнителни камати и трошоци и под претпоставка дека износот на задршката нема да се промени. Во реалноста, вкупната обврска и периодот на наплата можат да бидат различни.
А што ако истиот човек има долг од 600.000 денари? При непроменета месечна задршка од 6.000 денари, само за отплата на почетниот износ би биле потребни 100 месеци, односно осум години и четири месеци.
За должник што свесно решава да не плаќа доброволно, ваквата пресметка може да изгледа како прифатлива алтернатива на редовната договорна рата. Особено ако нема значителен имот од кој доверителот може да се намири, ако не очекува наскоро да подигне нов кредит и ако не му пречи долгорочното постоење на извршна постапка.
Но тоа е опасна финансиска логика. Извршувањето не претставува бесплатна замена за кредит со подолг рок, а ограничувањето на платата не е гаранција дека доверителот нема да користи други законски дозволени средства за наплата. Дополнително, каматите и трошоците можат да го зголемат вкупниот износ што должникот на крајот ќе треба да го плати, во рамките на важечките законски ограничувања.
Три кредита, три извршители, а платата останува иста
Ситуацијата станува уште посложена кога должникот има повеќе неплатени кредити кон различни банки или финансиски друштва. Секој доверител може да се обиде да го оствари своето побарување по законски пат, а различни извршни исправи можат да бидат предмет на постапки кај различни извршители.
Но постоењето на три извршители не значи дека секој од нив има право да одземе по една петтина од истата плата. Законските ограничувања на извршувањето мора да се почитуваат, а редоследот на намирување на повеќе доверители се определува според правилата на Законот за извршување.
Ова е особено важно затоа што во јавноста често постои погрешна претстава дека повеќе извршни постапки автоматски значат повеќекратно зголемување на износот што може да се задржи од платата.
Да замислиме лице со три неплатени кредитни обврски, секоја од по 100.000 денари. Вкупниот долг изнесува 300.000 денари. Ако за сите тие обични кредитни побарувања може да се наплатува само преку плата од 30.000 денари, под ограничување од една петтина, вкупниот расположлив месечен износ од тој извор не станува 18.000 денари само затоа што постојат три доверители.
Токму во вакви случаи времето станува најголемиот проблем за наплатата. Додека еден доверител се намирува, другите може да бидат во позиција да чекаат согласно нивниот редослед и правата што ги стекнале. Ако должникот нема друг расположлив имот или приходи што законски можат да бидат предмет на извршување, наплатата може да биде долготрајна.
За кредиторите тоа не е само административен проблем. Тоа е финансиски ризик што влијае врз наплатливоста на портфолиото, трошоците за управување со проблематични побарувања и конечниот економски резултат од пласираните средства.
Кога извршителот престанува да биде страв, а станува дел од месечниот буџет
Ова е можеби најинтересниот психолошки аспект на целата приказна.
Кај најголемиот дел од луѓето, доцнењето со кредитна обврска предизвикува непријатност, загриженост и желба проблемот што побрзо да се реши. Повиците од доверителот, опомените и можноста за извршна постапка се доживуваат како сериозно предупредување.
Но кога должникот веќе има неколку активни постапки, долготрајниот финансиски притисок може да стане дел од неговата секојдневна реалност. Ако со месеци или години добива плата од која редовно се задржува одреден износ, тој може постепено да започне да го планира животот со преостанатите средства.
Во таква ситуација, новата опомена за уште еден долг нема нужно да предизвика иста реакција како првата.
Ако должникот заклучил дека неговата плата веќе е оптоварена до законскиот максимум, може да смета дека дополнителното побарување нема веднаш да му го промени износот што го добива секој месец.
Тоа не значи дека долгот исчезнува. Напротив, обврските може да продолжат да постојат, а финансиските последици да се акумулираат. Но во однесувањето на должникот може да се појави нешто што за кредиторите претставува сериозен предизвик – губење на непосредниот мотив за доброволна наплата.
И затоа е важно да се разликуваат две сосема различни ситуации. Едно е должникот објективно да нема можност да плати, а друго е да располага со одредени средства, но свесно да го одложува исполнувањето на обврските затоа што смета дека последиците му се прифатливи.
Кој ја плаќа цената кога наплатата трае десет години?
На прв поглед, проблемот изгледа како однос меѓу две страни – оној што позајмил пари и оној што треба да ги врати. Но во финансискиот систем последиците од ненаплатените побарувања можат да бидат пошироки.
Банките и финансиските друштва при одобрување кредити го пресметуваат ризикот дека дел од клиентите нема да ги исполнат обврските во договорените рокови. Кога тој ризик расте, кредиторите мора да управуваат со повисоки очекувани загуби, да издвојуваат соодветни исправки на вредност или резервации во согласност со применливите правила, да ангажираат дополнителни ресурси за наплата и да ги приспособуваат критериумите за одобрување.
Ова не значи дека секое зголемување на ненаплатените кредити автоматски доведува до поскапи кредити за сите граѓани. Цената на кредитирањето зависи од многу фактори, вклучувајќи ги трошоците за финансирање, конкуренцијата, регулаторните барања и целокупните економски услови.
Но наплатливоста несомнено е важна компонента во управувањето со кредитниот ризик.
Кога кредитор проценува дека одредено побарување ќе го наплатува осум или десет години наместо во договорениот период, вредноста на тие идни парични приливи не е иста како вредноста на навремената отплата. Дополнително, долгите постапки бараат следење, администрација и правни трошоци.
Така проблемот на поединечниот должник постепено станува проблем на ефикасноста на целокупниот систем на кредитирање.
Дали банките и финансиските друштва треба да бидат повнимателни пред да одобрат кредит?
Во оваа дискусија не може да се изостави ниту одговорноста на кредиторите.
Ако едно лице веќе има повеќе активни задолжувања, редовно доцни со плаќањата или неговите приходи се недоволни за постојните обврски, логично се поставува прашањето како треба да се процени неговата кредитоспособност пред одобрување нов кредит.
Финансиските институции располагаат со различни механизми за проценка на ризикот, проверка на задолженоста и анализирање на платежната способност. Но информациите не секогаш се целосни, а финансиската состојба на клиентот може брзо да се промени.
Особено внимание заслужува кумулативниот ефект од повеќе помали кредити. Поединечно, секоја обврска може да изгледа поднослива. Но кога ќе се соберат сите месечни рати, семејниот буџет може да стане неодржлив.
Токму затоа одговорното кредитирање не е само прашање дали клиентот денес исполнува формален критериум за одобрување. Важно е и дали неговите приходи реално можат да ги издржат обврските во подолг временски период.
Во спротивно, финансискиот систем може да создаде ситуација во која должникот позајмува од повеќе извори, а на крајот ниту еден доверител не може навремено да го наплати своето побарување.
Заштитата на платата е неопходна, но дали системот прави доволно разлика меѓу должниците?
Ова е централната дилема што ја отвора целиот проблем.
Ограничувањето на извршувањето врз плата постои со причина. Човек не смее да остане без основни средства за живот, без разлика на висината на неговите долгови. Особено е важно да се заштитат семејствата со ниски приходи, децата и лицата кои се соочиле со непредвидени животни околности.
Но истовремено, правниот систем треба да обезбеди и ефикасно исполнување на законските договорни обврски.
Ако постапката е премногу бавна, а должникот има можност да го одложува плаќањето без непосредна промена во својот месечен расположлив приход, се поставува прашањето дали постојните механизми создаваат доволна мотивација за доброволна наплата.
Тоа не значи дека решението е автоматско зголемување на процентот што може да се задржи од платата. Таквиот пристап би можел да ги погоди токму најранливите должници, кои навистина немаат други средства за живот.
Можеби поважни се навременото препознавање на презадолженоста, ефикасното разменување законски дозволени информации за ризикот, реалните планови за реструктурирање и постапките што прават разлика меѓу неспособност и одбивање да се исполни обврската.
Од друга страна, доверителите мора да имаат предвид дека извршната постапка не е гаранција за брза наплата. Законската можност да се побарува долг и економската можност тој долг навремено да се наплати се две различни работи.
На крајот, кој губи најмногу?
Должникот кој со години живее со извршни постапки не е финансиски слободен човек, дури и ако на одреден начин се навикнал на таквата состојба. Неговите можности за ново задолжување се ограничени, евентуалниот имот може да биде изложен на законски мерки за наплата, а постојните обврски продолжуваат да влијаат врз неговата финансиска иднина.
Доверителот, пак, може да поседува целосно основано и правно извршно побарување, но сепак да чека со години за да ги добие средствата. Во меѓувреме, тој има сопствени обврски, трошоци и потреба од ликвидност.
А кога вакви случаи се повторуваат, се отвора и прашањето на довербата во системот. Договорот за кредит треба да претставува јасна обврска, а извршувањето да биде последен механизам за наплата, а не однапред планиран начин на отплата.
Можеби најголемиот проблем не е тоа што законот дозволува од одредена плата да се наплатува само една петтина. Таа заштита има важна социјална функција. Вистинскиот проблем настанува кога дел од должниците ќе почнат да ја доживуваат извршната постапка не како последица од неплаќањето, туку како прифатлива замена за редовното враќање на кредитот.
И токму тука се поставува најтешкото прашање за финансискиот систем во Македонија: Како да се заштити човекот што навистина не може да плати, а истовремено да се обезбеди оној што може, но не сака да плати, да не ја префрла цената на својата одлука врз сите останати?
