Северна Македонија се наоѓа на клучна економска раскрсница. Моделот кој во првите две децении од независноста ја донесе земјата до статус на економија со повисок среден доход, денес ги има исцрпено своите можности. Најновиот Извештај за растот на земјата и работните места на Светската банка, насловен како „Северна Македонија: Избегнување на стапицата на среден доход“, испраќа јасен аларм: без итни и длабоки структурни реформи, на економијата ѝ се заканува долгорочна стагнација.
Анализата на меѓународната финансиска институција покажува дека земјата веќе 17 години се наоѓа на истото развојно плато. Процесот на приближување кон животниот стандард на Европската Унија драматично забавува во споредба со регионалните соседи.
Најзагрижувачкиот показател во извештајот е брзината на економската конвергенција. Во последната деценија, Албанија, Србија и Црна Гора успеаја да го намалат доходовниот јаз со просекот на ЕУ27 за 7 до 10 процентни поени. Во истиот период, Северна Македонија оствари напредок од едвај 4 процентни поени, достигнувајќи само 42 проценти од просечниот БДП по жител во ЕУ во 2024 година.
Доколку државата продолжи со досегашното темпо („сценарио без промени“), Светската банка прогнозира дека годишниот раст на БДП ќе забави на само 2,4 проценти до 2050 година. Со оваа стапка, до средината на векот македонските граѓани би достигнале само 55% од просечниот доход во ЕУ, што дополнително ќе го поттикне егзодусот на квалификуван кадар и одливот на мозоци.
Експертите на Светската банка лоцираат три клучни структурни слабости кои ја кочат домашната продуктивност:
- Инвестиции во „цигли“, наместо во технологија: Иако земјата инвестира, парите не одат на вистинското место. Дури две третини (речиси 66%) од вкупните инвестиции се концентрирани во градежништвото, додека растот на вкупната факторска продуктивност (ВФП) е во континуирана негатива уште од 2010-тите. Инвестициите во високопродуктивни сектори како ИКТ и професионалните услуги се маргинални.
- Пазарна парализа и корупција: Конкуренцијата на домашниот пазар е силно нарушена. Во дури 10 од 14 економски сектори, само четири водечки фирми контролираат повеќе од половина (50%) од вкупните приходи. Дополнително, државата сè уште има сопствен удел во речиси половина од фирмите кои работат во конкурентни сектори. Бизнисот страда и од институционални слабости – 11% од компаниите ја посочуваат корупцијата како најголема пречка, а 18,4% признаваат дека даваат „подароци“ на јавни службеници за да завршат работа.
- Стареење на човечкиот капитал: Демографската слика не е добра. Поради масовното иселување и стареењето, работоспособното население до 2070 година ќе се преполови. До 2040 година, Македонија ќе стане „суперстара“ земја со над 20% население на возраст над 65 години. Од друга страна, расположливиот кадар е лошо искористен: жените учествуваат на пазарот на труд за 19 процентни поени помалку од мажите, дури 24% од младите се во т.н. NEET категорија (не се вработени, ниту се едуцираат), а 22% од вработените се преквалификувани за позициите на кои работат.
Алтернативата: 250.000 нови работни места и повисоки плати
Наспроти сивото сценарио на стагнација, извештајот нуди оптимистичка алтернатива доколку се спроведат итни реформи поделени во три столба: зајакнување на економското управување, технолошка интеграција (вклучувајќи воведување данок на јаглерод поради ЕУ-регулативите CBAM) и мобилизација на работната сила.
Усвојувањето на овој сеопфатен реформски пакет би можело да го крене просечниот годишен раст на БДП на 3,8 проценти. Придобивките од ваквиот чекор до 2050 година би биле трансформативни:
-Целосна конвергенција со ЕУ (достигнување на 76% од европскиот просечен доход).
-Создавање на 250.000 повеќе и подобро платени работни места.
-Раст на реалните плати за 20 проценти во однос на сегашната траекторија.
„Северна Македонија има подготвено добри стратегии во минатото, но проблемот отсекогаш бил во нивното спроведување. Сега е потребна цврста политичка посветеност која нема да се менува со секоја промена на власта, како и силни и независни институции“, порачуваат од Светската банка, нагласувајќи дека процесот на пристапување кон ЕУ е историска шанса која мора да се искористи како сидро за овие промени. Прозорецот на можности брзо се затвора, одлуката е на домашните креатори на политики.
Извор: Светска банка
