Македонија за само осум месеци увезла стоки од Велика Британија во вредност од 1,33 милијарди евра, што е за речиси 48 проценти повеќе отколку во истиот период минатата година. Истовремено, кон британскиот пазар сме извезле производи вредни само 71,4 милиони евра. Разликата е огромна, повеќе од 1,25 милијарди евра, но зад овие бројки се крие една многу интересна индустриска приказна. Имено, голем дел од парите што Македонија ги троши за увоз од Британија не завршуваат во продавниците, туку во фабричките погони, каде што еден благороден метал има исклучително важна улога.
Кога ќе се спомне Велика Британија, првата асоцијација веројатно не е земја од која Македонија увезува толку многу стоки. На домашниот пазар сме навикнати на германски автомобили, кинеска електроника, турска облека, српски прехранбени производи и грчки горива. Но британските производи ретко се во центарот на секојдневните разговори за увозот.
Сепак, најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат нешто сосема поинакво. Велика Британија е меѓу најважните трговски партнери на Македонија, а вредноста на стоките што ги увезуваме оттаму е поголема од увозот од Кина, Србија или Германија.
И тука се поставува логичното прашање. Што точно купуваме од Британците за толку многу пари?
Не се автомобилите, не е облеката, туку нешто многу поскапо
Одговорот во голема мера се крие во платината и другите благородни метали од платинската група.
Овие метали имаат исклучително висока вредност, а нивната примена е многу поширока од изработката на накит. Тие се користат во хемиската индустрија, медицинската технологија, електрониката, но и во автомобилската индустрија, особено во производството на катализатори.
Токму тука Македонија има важна улога.
Во земјава работи британската компанија „Џонсон Мети“, која произведува автомобилски катализатори. За нивното производство се користат благородни метали, меѓу кои платина, паладиум и родиум, кои имаат специфична улога во намалувањето на штетните емисии од возилата.
Поради високата цена на овие материјали, релативно мали количини можат да достигнат огромна вредност во трговската статистика. И тука станува појасно зошто Велика Британија се појавува толку високо на листата на земји од кои Македонија увезува.
Не станува збор само за класична трговија со производи за широка потрошувачка, туку и за индустриски синџир во кој суровините пристигнуваат во Македонија, се користат во производството и потоа готовите производи се испорачуваат на странските пазари.
Од Британија увезуваме милијарди, а извезуваме многу помалку
Според официјалните податоци, во периодот јануари-август 2026 година вредноста на увозот од Велика Британија достигнала 1,328 милијарди евра, со годишен раст од 47,8 проценти.
За споредба, увозот од Германија во истиот период изнесувал 721,5 милиони евра, од Србија 500,9 милиони, а од Кина 842,3 милиони евра.
Тоа значи дека вредноста на увозот од Британија е речиси двојно поголема од онаа од Германија.
Но најинтересната споредба се појавува кога ќе се погледне извозот.
Додека од Британија сме увезле стоки вредни повеќе од 1,3 милијарди евра, на британскиот пазар сме продале производи во вредност од само 71,4 милиони евра.
На хартија, Македонија има огромен трговски дефицит со оваа земја.
Сепак, тука има една важна разлика што често се губи кога се читаат вакви статистики. Тоа што суровината доаѓа од Велика Британија не значи дека и готовиот производ мора да биде извезен назад во Британија.
Производ произведен во Македонија може да заврши во германска, француска или друга автомобилска фабрика. Затоа билатералниот трговски дефицит не ја покажува целосната економска приказна.
Како еден метал може да вреди повеќе од илјадници тони друга стока?
За да се разбере големината на бројките, доволно е да се направи едноставна споредба.
Кај производи како житото, градежните материјали или суровото железо, потребни се огромни количини за да се достигне вредност од повеќе милиони евра.
Кај благородните метали пресметката е сосема поинаква. Нивната вредност се мери во релативно мали количини, а цената зависи од глобалната понуда, индустриската побарувачка и движењата на меѓународните пазари.
Платината, паладиумот и родиумот се користат во производи каде што се потребни нивните специфични хемиски својства. Во автомобилските катализатори тие помагаат штетните компоненти од издувните гасови да се претворат во помалку штетни соединенија.
Затоа вредноста на увезените материјали може да биде многу висока, иако нивната физичка количина е релативно мала. Тоа е и причината поради која надворешнотрговската статистика понекогаш изгледа изненадувачки.
Дали Македонија навистина губи милијарди во оваа трговија?
Кога ќе се погледне разликата меѓу увозот и извозот со Велика Британија, лесно може да се добие впечаток дека Македонија има огромна економска загуба. Но трговскиот дефицит не е исто што и загуба на компаниите или на државата.
Ако една компанија увезе скапи суровини, ги преработи и произведената стока ја извезе во трета земја, економската корист од производството се создава преку додадената вредност, платите, услугите, инвестициите и другите активности поврзани со фабриката.
Тоа не значи дека целиот износ на извозот претставува домашна заработка. Напротив, голем дел од вредноста на готовиот производ може да произлегува токму од увезените суровини.
Затоа, за правилна оценка на придонесот на ваквата индустрија, треба да се гледа колкава вредност навистина се создава во Македонија. Колку работници се ангажирани, колку се исплаќа за плати, колку домашни добавувачи учествуваат во производството, какви инвестиции се реализираат и колкав дел од производствената вредност останува во земјата.
Овие показатели кажуваат многу повеќе од самата разлика меѓу увозот и извозот со една држава.
Македонија извезува милијарди, но увезува уште повеќе
Ако се погледне целокупната надворешнотрговска размена, во првите осум месеци од годинава Македонија извезла стоки во вредност од 5,74 милијарди евра, што претставува раст од 8,7 проценти.
Во исто време, увозот достигнал 8,15 милијарди евра, со зголемување од 7,9 проценти.
Разликата меѓу увозот и извозот изнесува околу 2,42 милијарди евра.
Иако извозот расте нешто побрзо од увозот, домашната економија и понатаму купува значително повеќе стоки од странство отколку што продава.
Голем дел од размената е поврзан со европските пазари, кои учествуваат со повеќе од половина од вкупната надворешна трговија. Но структурата на увозот и извозот покажува дека Македонија е дел од многу пошироки меѓународни производствени синџири.
Во нив, суровината може да дојде од една земја, да се преработи во Македонија и готовиот производ да заврши на трет пазар.
Токму затоа едноставната поделба на тоа од кого купуваме и кому продаваме понекогаш не е доволна за да се разбере што навистина се случува во економијата.
Вистинското прашање е колку вредност останува во Македонија
Бројката од 1,33 милијарди евра увоз од Велика Британија на прв поглед може да изгледа неверојатно за една мала економија како македонската. Но зад неа стои индустриски модел во кој скапите благородни метали играат важна улога, а Македонија учествува во производство поврзано со глобалната автомобилска индустрија.
Тој модел носи можности, но и зависности од меѓународната побарувачка, цените на суровините и технолошките промени.
Особено е важно да се има предвид дека автомобилската индустрија постепено се менува, со раст на електричните возила кои немаат класични издувни системи и не користат автомобилски катализатори за издувни гасови.
Тоа не значи дека побарувачката за овие производи ќе исчезне преку ноќ, но покажува колку е важно домашната индустрија навремено да се приспособува.
Затоа, кога следен пат ќе прочитаме дека Македонија увезува стоки вредни милијарди евра од Велика Британија, вреди да се погледне подалеку од самата бројка. Бидејќи вистинската економска приказна не завршува кога суровината ќе ја премине границата.
Таа почнува во фабриките, каде што треба да се создаде нова вредност, а за Македонија, најважно е колкав дел од таа вредност ќе остане тука.
Б.С.
