Двајца пријатели отвораат фирма, вложуваат заштеди, работат по дванаесет часа дневно и сонуваат за заеднички успех. На почетокот сè изгледа идеално. Едниот носи клиенти, другиот ја организира работата, а заработката ја делат. Но неколку години подоцна веќе не разговараат. Едниот смета дека работи повеќе, другиот дека вложил повеќе пари, а двајцата се убедени дека токму тие се најзаслужни за успехот. Ваквите приказни не се реткост во бизнисот, а истражувањата покажуваат дека конфликтите меѓу основачите можат сериозно да го загрозат и најперспективното претпријатие.
Според анализа објавена во Harvard Business Review во 2024 година, истражувањата укажуваат дека до 43 проценти од основачите во опфатените случаи биле принудени да го откупат уделот на својот партнер поради меѓучовечки конфликти и борба за моќ. Бројката не значи дека толкав процент од сите бизниси пропаѓаат, но доволно зборува за тоа колку односите меѓу сопствениците можат да бидат важни за иднината на една компанија.
Најинтересно е што многу партнерства не започнуваат со лоша намера. Напротив, најчесто се создаваат меѓу луѓе кои си веруваат. Пријатели од детството, поранешни колеги, браќа, сестри, роднини или луѓе кои со години успешно соработувале одлучуваат да започнат сопствен бизнис. Веруваат дека ако добро се познаваат, лесно ќе се договорат за сè останато.
Но пријателството и бизнисот не функционираат според исти правила.
Додека фирмата е мала и едвај ги покрива трошоците, партнерите обично имаат заедничка цел, да преживеат. Проблемите често започнуваат кога ќе се појават првите сериозни приходи. Тогаш доаѓаат прашањата кои на почетокот никој не сакал да ги постави. Дали добивката ќе се дели или ќе се реинвестира? Дали двајцата ќе земаат иста плата? Кој има право да вработува? Кој одлучува за нов кредит, а кој за набавка на службен автомобил?
Замислете двајца партнери кои поседуваат по 50 проценти од компанијата. Едниот секојдневно е во канцеларија, преговара со клиенти, управува со вработените и ги решава оперативните проблеми. Другиот вложил поголем дел од почетниот капитал, но со текот на времето се повлекол од секојдневната работа.
Додека бизнисот носи мала заработка, ваквата разлика можеби никому не му пречи. Но кога компанијата ќе почне да остварува 200.000 евра годишна добивка, односите можат драматично да се променат.
Првиот партнер може да смета дека не е фер да ја делат добивката подеднакво бидејќи тој ја создава најголемата вредност. Вториот, пак, ќе потсети дека без неговите пари фирмата воопшто немало да постои.
И двајцата можеби имаат аргументи. Но проблемот е што не разговарале за ова додека односите биле добри.
Експертот за претприемништво Ноам Васерман, кој ги истражувал односите меѓу основачите, укажува дека одлуките за сопственоста често се носат премногу рано. Во едно негово истражување, 73 проценти од основачките тимови ги поделиле уделите во првиот месец од создавањето на бизнисот, кога сè уште не било јасно кој колку ќе придонесува во иднина.
Токму поделбата 50 на 50, која на почетокот изгледа како најправедно решение, понекогаш станува најголем проблем. Ако двајцата партнери имаат еднакво право на одлучување и не можат да се договорат, компанијата може да остане блокирана токму кога треба брзо да реагира.
Но не е секогаш подобро едниот да има мнозински удел. И таквиот модел може да создаде незадоволство ако другиот партнер со години чувствува дека е само извршител на туѓи одлуки, иако формално е сопственик.
Парите се само една причина за распаѓање на партнерствата. Многу почесто проблемот постепено се создава преку различни очекувања.
Еден партнер сака компанијата да расте, да отвора нови филијали, да вработува луѓе и да презема поголем ризик. Другиот е задоволен со постојната заработка и сака стабилен бизнис со што помалку компликации. Едниот би ја вложил целата добивка во развој, другиот сака секоја година да повлекува дивиденда.
Со текот на времето, тие веќе не се расправаат само за конкретна одлука, туку за тоа каква компанија воопшто сакаат да поседуваат.
Дополнителен проблем може да биде и мешањето на приватните односи со деловните одлуки. Кога партнерите се пријатели, тешко се поставуваат граници. Неисполнетата обврска понекогаш се премолчува за да не се наруши пријателството. Лошата деловна одлука не се критикува навреме. Незадоволството се собира со месеци, сè додека една навидум мала расправија не го отвори сето она што претходно било премолчено.
Парадоксално, успешниот бизнис понекогаш може да предизвика повеќе конфликти од неуспешниот. Кога компанијата нема пари, партнерите се обединети околу опстанокот. Кога ќе почне добро да заработува, секој има сопствена претстава за тоа што му припаѓа.
Сепак, постојат и партнерства кои траат со децении. Нивната предност не е во тоа што сопствениците никогаш не се расправаат. Напротив, успешните партнери често имаат различни мислења, но знаат како да донесат одлука и кога не се согласуваат.
Една од најважните разлики е јасната поделба на одговорностите. Ако едниот партнер е задолжен за продажба и развој, а другиот за финансии и оперативно работење, секој мора да знае каде завршуваат неговите овластувања. Истовремено, за големите инвестиции, задолжувањето, продажбата на удели и распределбата на добивката треба однапред да постојат договорени правила.
Особено важно е што ќе се случи ако партнерството престане да функционира.
Додека сите се во добри односи, никој не сака да разговара за разделба. Но токму тогаш е најлесно да се договори кој има право прв да го купи уделот на другиот, како ќе се проценува вредноста на компанијата и што ќе се случи ако еден од сопствениците престане да работи.
Таквите договори не се знак на недоверба, туку начин да се заштитат и компанијата и партнерите. Добро уреденото партнерство треба да може да преживее дури и кога личните односи ќе се нарушат.
Постои уште една важна лекција. Не секој добар пријател е добар бизнис партнер, исто како што не секој успешен професионалец е добар сопственик на компанија.
Некој може да биде одличен програмер, но да нема интерес за продажба. Друг може да биде извонреден комерцијалист, но да не сака финансиска дисциплина. Трет може да има пари за инвестирање, но да очекува право да одлучува за секоја ситница.
Успешното партнерство не бара луѓето да бидат исти. Напротив, најголема вредност често се создава кога нивните способности се надополнуваат. Но потребно е да делат слични вредности, да имаат усогласени очекувања и да ја почитуваат улогата на другиот.
За оние што размислуваат да отворат фирма со пријател или колега, можеби најдобриот совет е пред вложувањето на првото евро да разговараат за работите што најмалку сакаат да ги слушнат. Кој колку ќе работи, колкава плата ќе зема, кој ќе биде директор, како ќе се дели добивката и што ќе се случи ако по две години еден од нив посака да излезе од бизнисот.
Тие разговори можеби не се пријатни. Но се многу поевтини од адвокатски спорови, блокирани сметки, нарушена репутација и компанија што престанала да функционира поради несогласување меѓу сопствениците.
На крајот, можеби најголемата грешка не е да се започне бизнис со пријател. Најголемата грешка е да се верува дека пријателството само по себе е доволно за успешно партнерство.
Бидејќи добра идеја може да создаде компанија, но само добар договор, меѓусебна почит и јасни правила можат да помогнат таа компанија да опстане и кога партнерите ќе престанат да се согласуваат.
Б.С.
