Замислете дека е сабота навечер, треба итно да испратите пари на пријател, да платите мајстор или да префрлите средства од една банка во друга. Наместо да размислувате дали е работен ден и кога ќе пристигнат парите, трансакцијата се завршува за неколку секунди. Токму ваква промена постепено влегува на македонскиот пазар преку инстант-плаќањата, новата генерација платежни услуги што може значително да го промени начинот на кој граѓаните и компаниите располагаат со своите пари.
Со години се навикнавме на едно непишано правило дека парите може да бидат дигитални, но банкарскиот систем има свое работно време. Ако трансакцијата се направи до определен час, средствата може да пристигнат истиот ден. Ако се испратат подоцна, за време на викенд или празник, понекогаш треба да се почека следниот работен ден, зависно од видот на трансферот и банките што учествуваат.
Но оваа практика постепено добива алтернатива. Инстант-плаќањата овозможуваат пренос на пари директно од платежна сметка на друга платежна сметка, практично во реално време. Наместо класично чекање, средствата можат да бидат достапни кај примачот за помалку од десет секунди, во кое било време од денот.
Во Македонија инфраструктурата за вакви плаќања веќе се развива. Клириншката куќа КИБС во септември 2025 година доби дозвола од Народната банка за работа со системот „КИБС Инстант“, наменет за инстант кредитни трансфери во денари. Паралелно, Народната банка работи на воспоставување поширок национален систем преку регионалната иницијатива заснована на технологијата TIPS, која ја развива Банката на Италија во соработка со централните банки од Западен Балкан.
Плаќање без работно време
Најголемата промена за граѓаните ќе биде можноста парите да се префрлаат независно од вообичаеното работно време на меѓубанкарските платни системи. Ако треба да му испратите 5.000 денари на член од семејството во недела попладне, идејата на инстант-плаќањата е средствата речиси веднаш да бидат достапни на неговата сметка, дури и кога станува збор за различни банки што учествуваат во истиот систем.
Ова може да биде особено корисно при итни ситуации, враќање позајмени средства, плаќање услуги или поделба на трошоци меѓу пријатели. Но вистинската промена веројатно ќе биде во секојдневните навики, кога граѓаните ќе почнат да го доживуваат испраќањето пари како обична порака преку мобилен телефон.
Сепак, достапноста ќе зависи од банката или платежната институција, нејзиното приклучување кон системот и услугите што ќе ги понуди на клиентите. Воспоставувањето платежна инфраструктура не значи автоматски дека секој граѓанин веќе може да ја користи.
Во продавница ќе може да се плаќа и без картичка
Еден од најинтересните аспекти на инстант-плаќањата е нивната потенцијална примена во продавници, ресторани, кафулиња и други продажни места.
Замислете дека седнувате во ресторан и на крајот од вечерата добивате сметка од 1.850 денари. Наместо да вадите готовина или банкарска картичка, на екранот се појавува QR-код. Го скенирате со мобилната апликација, го потврдувате плаќањето и парите се префрлаат од вашата сметка на сметката на трговецот.
Таквиот модел би можел да ја намали зависноста од готовината и да создаде дополнителна конкуренција кај платежните услуги. За трговците тоа отвора можност за побрзо располагање со средствата, а за потрошувачите поедноставно плаќање.
Но конечната исплатливост ќе зависи од провизиите, начинот на интеграција и условите што ќе ги понудат банките и другите даватели на платежни услуги.
Инстант-плаќањето не мора автоматски да биде бесплатно. Затоа едно од најважните прашања ќе биде колку ќе чини трансакцијата за граѓанинот, а колку за трговецот.
Ќе изгубат ли банките дел од заработката?
Новата технологија нема да го промени само корисничкото искуство, туку и конкуренцијата меѓу финансиските институции.
Досега голем дел од секојдневните безготовински плаќања кај трговците се вршат преку платежни картички. Со развојот на инстант-плаќањата се создава алтернативен канал, преку кој средствата можат директно да се префрлаат меѓу платежните сметки.
За банките тоа може да значи нови можности за приходи од платежни услуги, но и поголем притисок врз постојните провизии. Ако трговците добијат поевтин начин на наплата, ќе имаат дополнителен мотив да им го понудат на купувачите.
Сепак, не треба однапред да се претпостави дека картичките ќе исчезнат или дека банките нужно ќе заработуваат помалку. Картичните плаќања имаат сопствени предности, вклучително и одредени механизми за заштита на корисниците, а инстант-трансферите имаат различни правила за конечност и постапување при погрешно или измамничко плаќање.
Многу поверојатно е различните модели да продолжат да функционираат паралелно, а корисниците да избираат според цената, брзината и практичноста.
Нов простор и за платежните институции
Инстант-плаќањата отвораат можности и надвор од традиционалното банкарство. Платежните институции и институциите за електронски пари, зависно од нивните дозволи, техничка подготвеност и пристап до релевантната инфраструктура, ќе можат да развиваат нови начини на плаќање и наплата.
Тоа може да донесе поголема конкуренција, нови мобилни апликации и поедноставни услуги за граѓаните и компаниите.
Особено голем потенцијал постои кај малите трговци. Наместо секое продажно место задолжително да се потпира само на класичната картична инфраструктура, може да добие и решение за наплата преку мобилен уред или QR-код, со директен трансфер на средствата.
Токму затоа воведувањето инстант-плаќања не треба да се гледа само како уште една техничка надградба на банкарскиот систем. Станува збор за инфраструктура што може да поттикне нови финансиски производи и услуги.
Брзината носи и нова одговорност
Но кога парите пристигнуваат за неколку секунди, се намалува и времето за реакција при погрешна трансакција.
Ако граѓанинот испрати средства на погрешен примач или стане жртва на измама, брзината и конечноста на трансферот можат да го отежнат враќањето на средствата. Затоа заштитата на корисниците, проверката на примачот и сигурната автентикација ќе бидат подеднакво важни како и самата брзина.
За Македонија, успешното воведување на овие услуги ќе зависи не само од технологијата, туку и од тоа колку банките и платежните институции ќе успеат да ги направат едноставни, достапни и безбедни за секојдневно користење.
На крајот, можеби најголемата промена нема да биде тоа што парите ќе пристигнуваат за десет секунди. Промената ќе биде што граѓаните постепено ќе престанат да размислуваат дали е петок, недела или празник кога треба да платат некому.
А кога префрлањето пари ќе стане едноставно како испраќање порака, ќе се промени и начинот на кој ја користиме банкарската сметка.
