Дури 43 проценти од измамите во организациите опфатени со глобалниот извештај на ACFE за 2026 година биле откриени преку дојава, а повеќе од половината од тие дојави дошле од вработени. Податокот не се однесува посебно на Македонија, но отвора важно прашање за финансискиот сектор, за тоа колку се ефикасни контролите кога злоупотребата ја прави лице што веќе има доверен пристап до пари, податоци и системи?
Банките, финансиските друштва и платежните компании мора да им доверуваат одговорност на своите вработени. Без тоа не би можеле да обработуваат кредити, да извршуваат плаќања или да ги услужуваат клиентите. Но пристапот што овозможува брза и квалитетна услуга носи и ризик доколку се употреби за лична корист. Особено кога едно лице има премногу овластувања, проверките се извршуваат формално или исклучоците се прифаќаат со објаснувањето дека „колегата знае што прави“.
Актуелен повод за оваа тема е кривичната пријава во Куманово, која опфаќа две жени и пет банкарски службеници, поврзана со сомнение за измами со кредити и противправна корист од над 12,2 милиони денари. Наводите допрва треба да се докажуваат, а од нив не може да се извлекува заклучок за целиот сектор. Случајот, сепак, потсетува колку е важно да се проверува секоја фаза од финансиската услуга, од идентитетот и согласноста на клиентот до располагањето со средствата.
Злоупотребата не мора да почне со пари од каса
Присвојувањето готовина е најлесно препознатлив облик на внатрешна злоупотреба, но ризиците се пошироки. Можат да опфатат неовластени исплати, користење туѓ идентитет при кредитирање, прикривање неточни податоци во документацијата или овозможување корист за поврзано лице. Кај платежните компании, чувствителна точка е овластувањето за извршување и одобрување трансакции, додека кај кредитирањето важни се проверките дали клиентот навистина го побарал кредитот и дали доставените информации се веродостојни. Ова се можни ризични сценарија, а не тврдење дека се присутни во секоја институција.
Посебно внимание бараат неактивните сметки и средствата на починати клиенти. Пристапот до нив може да биде дел од оправдана службена задача, но секое располагање мора да има соодветна основа и овластување. Тоа што клиентот подолго време не ја користел сметката не ја намалува обврската неговите пари да бидат заштитени.
Вредност имаат и информациите. Податоците за идентитетот, состојбата на сметките, задолженоста и трансакциите можат да бидат предмет на недозволено разгледување, копирање или предавање на трети лица. Оттука, безбедноста зависи и од тоа дали институцијата може да утврди кој пристапил до одредени податоци, кога го направил тоа и дали имал деловна причина.
Ризикот постои и надвор од директното работење со клиенти, преку судир на интереси, недозволени договори со добавувачи или сомнителни исплати. Затоа внатрешната контрола треба да ги опфати и управувачките одлуки и трошоците на самата институција. Одговорноста не завршува кај службеникот на шалтер.
Кога вториот потпис станува формалност
Поделбата на одговорностите има смисла кога секој што учествува во постапката навистина го проверува својот дел. Ако второто одобрување се дава по навика, системот може да изгледа добро документиран, а да остане ранлив. Истото важи и за предупредувањата што се појавуваат во софтверот, бидејќи нивната вредност зависи од тоа дали некој ги разгледува и постапува по нив.
Долгогодишното искуство и добрите резултати се важни, но не треба да создаваат изземање од проверките. Ниту притисокот за побрза услуга и повисока продажба смее да го потисне прашањето како е постигнат резултатот. Институцијата треба да му овозможи на вработениот да запре сомнителна постапка и да побара дополнителна проверка, без тоа автоматски да се третира како попречување на работата.
Подеднакво важна е можноста за доверливо пријавување сомнежи и нивно независно разгледување. Колегите можат да забележат отстапување што не се гледа веднаш во извештаите. Но секое пријавување мора да води кон професионална проверка, со зачувување на доказите и правата на засегнатите. Сомнежот бара постапување, а вината се утврдува во соодветна постапка.
Финансиската загуба е само дел од штетата
За институцијата, последиците можат да продолжат и откако ќе се утврди што се случило со парите. Клиентите можат да почнат почесто да ги проверуваат сметките, да ги преиспитуваат услугите или да ја префрлат соработката на друго место. Деловните партнери, пак, можат да побараат дополнителни уверувања за безбедноста. Репутацискиот ризик се создава во моментот кога поединечната злоупотреба ќе отвори сомнеж во способноста на целата институција да ги заштити корисниците.
Недовербата може да се прелее и врз индустријата, особено кога во јавноста не се разграничуваат улогите на банките, финансиските друштва и платежните компании. За човек што слушнал дека бил злоупотребен туѓ идентитет, најважното прашање е дали истото може да му се случи и нему. Затоа прецизното информирање е важно и за заштита на оштетените и за избегнување неосновано сомневање кон останатите учесници на пазарот.
Довербата се обновува преку конкретни постапки, како навремена проверка, јасно известување на засегнатите, фер решавање на последиците и отстранување на утврдените слабости. Клиентот не може да ја надгледува секоја внатрешна операција. Тој очекува институцијата да има систем во кој неговите пари и податоци се заштитени и тогаш кога некој одвнатре ќе се обиде да ја злоупотреби довербата.
