Стан што со години бил семеен дом, по смртта на родителите преминува во рацете на наследниците. На прв поглед, работата изгледа едноставна – имотот останува во семејството и нема што многу да се комплицира. Но кога ќе започне оставинската постапка, многумина првпат се соочуваат со прашања за данокот, нотарските трошоци, уписот во Катастарот и обврските што ги носи новата сопственост.
Во Македонија сè уште голем дел од семејното богатство се пренесува од генерација на генерација преку недвижности. Родителите купиле или изградиле дом, децата пораснале во него, а по неколку децении истиот имот станува предмет на наследување.
Но што се случува кога станот треба и формално да го смени сопственикот?
Дали наследниците плаќаат данок? Колку чини постапката? И што ако станот го наследуваат две или три деца, а само едно од нив сака да живее во него?
Одговорите не се секогаш толку едноставни колку што изгледаат.
Првото изненадување – децата не плаќаат данок на наследство
Според правилата за оданочување на имот во Македонија, наследниците од прв наследен ред се ослободени од данок на наследство.
Тоа значи дека кога дете наследува стан од родител, не плаќа данок на наследство само затоа што станало сопственик на таа недвижност.
Ова е важно да се знае, особено ако станува збор за имот со висока пазарна вредност.
На пример, ако станот вреди 100.000 евра, ослободувањето од данок на наследство може да претставува значително финансиско олеснување.
Но тоа не значи дека целата постапка е бесплатна. Постојат други трошоци поврзани со наследувањето, од нотарски надоместоци до административни услуги и упис на сопственоста.
И токму тука многу граѓани прават грешка – го поистоветуваат ослободувањето од данок со целосно отсуство на трошоци.
А што ако станот го наследува брат, сестра или подалечен роднина?
Тука математиката се менува. Кај наследниците од втор наследен ред, данокот може да изнесува од 2 до 3 проценти, додека за наследници од трет наследен ред или лица кои не се во сродство со оставителот, стапката се движи од 4 до 5 проценти.
Конкретната стапка ја определува надлежната локална самоуправа.
Да земеме пример стан чија даночна основа е утврдена на 100.000 евра. При стапка од 2 проценти, данокот би изнесувал 2.000 евра. При стапка од 3 проценти, тој би достигнал 3.000 евра. За лице кое подлежи на стапка од 5 проценти, данокот би изнесувал дури 5.000 евра.
Секако, ова е едноставен пример. Даночната основа се утврдува според законските правила, а одредени долгови и трошоци што го товарат имотот можат да влијаат врз неа.
Постојат и посебни ослободувања за определени наследници од втор наследен ред, доколку се исполнети законските услови.
Станот е наследен, но сè уште не е запишан на ваше име
Ова е ситуација што може да создаде проблеми подоцна.
По завршувањето на оставинската постапка, важно е промената на сопственоста соодветно да биде евидентирана во Катастарот на недвижности.
Доколку документацијата не е целосно уредена, проблемот често станува видлив дури кога наследникот ќе посака да го продаде станот, да го подари или да го користи како обезбедување за кредит.
Тогаш се отвораат дополнителни административни прашања.
Затоа е важно наследниците да проверат дали располагаат со правосилно решение за наследување и дали податоците за сопственоста во имотниот лист ја одразуваат новата состојба.
Имот што во семејството со децении се смета за „наш“ не мора секогаш да има целосно уредена документација.
Тројца наследници, еден стан – кој ќе живее во него?
Можеби најделикатната ситуација не е поврзана со данокот, туку со односите меѓу наследниците.
Замислете семејство со три деца кое наследува стан во Скопје.
Секој има право на соодветен наследен дел, но само едно од децата сака да го користи станот. Другите двајца би сакале да го продадат и да ги добијат своите пари.
Тука веќе не станува збор само за финансиска пресметка. Потребен е договор за тоа дали станот ќе се продава, дали еден наследник ќе ги откупи уделите на другите или ќе се бара друго решение во согласност со правата на сите сосопственици.
Ако нема согласност, прашањето може да заврши во дополнителна правна постапка. И тогаш имотот што требало да биде финансиска сигурност за семејството може да се претвори во долгогодишен проблем.
Наследството може да донесе и долгови
Постои уште една работа што наследниците не треба да ја занемарат.
Пред да се донесат одлуки за наследениот имот, треба да се провери дали постојат неплатени обврски, заложни права, хипотеки или други правни товари.
Особено внимание заслужуваат недвижностите што биле користени како обезбедување за кредит. Самото наследување не значи дека сите финансиски и правни обврски поврзани со оставината исчезнуваат.
Одговорноста на наследниците за долговите на оставителот има законски ограничувања и зависи од конкретните околности, па затоа ваквите случаи треба внимателно да се проверат пред да се носат одлуки.
И стан во кој никој не живее продолжува да чини пари
Да претпоставиме дека наследниците се договориле станот да остане празен додека не одлучат што ќе прават со него.
И тогаш продолжуваат обврските. Годишниот данок на имот, одржувањето на зградата, евентуалните фиксни надоместоци за комунални услуги и неопходните поправки можат да создаваат трошоци и кога станот не се користи.
Доколку недвижноста стои празна неколку години, тие износи постепено се акумулираат.
Од друга страна, издавањето под закуп може да носи приход, но и дополнителни обврски, вклучително и даночни.
Затоа наследувањето стан не е само прашање на тоа колку вреди недвижноста на пазарот. Важно е и што ќе прават наследниците со неа.
Најважниот документ не е клучот од станот
Во многу семејства, недвижностите сè уште се пренесуваат со неформални договори и реченици од типот „овој стан ќе остане за тебе“.
Но желбата на родителите и правно уреденото наследување не се секогаш иста работа.
Токму затоа навременото уредување на имотните односи може да спречи многу проблеми.
Проверка на имотниот лист, разговор за распределбата на имотот и навремено информирање за наследните права можат да бидат поважни отколку што изгледаат.
Бидејќи еден стан може да вреди 100.000 евра, но ако сопственоста не е уредена, наследниците не се согласуваат или постојат нерешени обврски, неговата вистинска корист за семејството може да биде далеку помала.
На крајот, најголемото наследство не е секогаш само недвижноста. Понекогаш тоа е и фактот дека родителите оставиле чисти документи, јасни односи и дом околу кој нивните деца нема да мора да се расправаат.
