Кога ќе се каже дека прометот во продавниците расте, првата помисла е дека граѓаните купуваат повеќе. Но августовските податоци за македонската трговија покажуваат дека тоа не мора да биде така.
Кај храната, пијалоците и тутунот прометот во денари е за 5% поголем отколку во август минатата година, додека реалниот промет, откако ќе се отстрани влијанието на цените, е зголемен само за 1,2%. Кај горивата разликата е уште поголема, однорно номиналниот промет е зголемен за дури 29%, но реалниот за 8,4%. Во исто време, кај непрехранбените производи без гориво се случува нешто што на прв поглед изгледа нелогично. Во касите поминале 3,1% помалку пари, а реалниот промет е 2,3% поголем. Сите три движења се во однос на август 2025 година.
Токму разликата меѓу номиналниот и реалниот промет е поважна од самиот процент што ќе го видиме во првиот ред од статистиката. Номиналниот промет кажува колку се променил износот на продаденото по тековни цени. Реалниот индекс се обидува да го отстрани ценовниот ефект и подобро го покажува движењето на обемот. Затоа раст од 29% во прометот со автомобилски горива никако не значи дека Македонците во август наточиле 29% повеќе гориво. Реалниот раст е 8,4%, а огромната разлика меѓу двата индекса покажува колку силен бил ценовниот ефект во оваа категорија.
Ако од двата индекса се пресмета имплицитниот ценовен ефект, наместо едноставно да се одземат процентите, кај горивата се добива околу 19%. Пресметката е 1,29 поделено со 1,084, што дава приближно 1,19. Ова е наша изведена пресметка од индексите на ДЗС и не треба да се претставува како официјален индекс на цената на горивата. Сепак, добро покажува зошто граѓаните можат да почувствуваат огромна разлика во парите оставени на бензинска, а физичкиот обем да е зголемен многу помалку.
Кај храната уште подобро се гледа што прават цените
Кај храната, пијалоците и тутунот номиналниот промет во август е поголем за 5%, но реалниот само за 1,2%. Ако истата пресметка ја направиме со овие два индекса, имплицитниот ценовен ефект е околу 3,8%. Повторно, тоа не е исто што и официјалната инфлација на храната и не треба така да се нарекува. Индексот на прометот и индексот на трошоците на животот имаат различна методологија и опфат. Но за потрошувачот бројката многу добро ја објаснува разликата меѓу „потрошив повеќе“ и „купив повеќе“.
Тоа е веројатно и најдобриот начин да се прочита августовската статистика. Во продавниците за храна оставаме 5% повеќе пари отколку пред една година, но реалниот обем на промет е зголемен само 1,2%. Значи најголемиот дел од номиналниот раст не доаѓа од пропорционално поголем реален обем. Тоа се совпаѓа и со пошироката слика за цените: трошоците на животот во август биле 2,6% повисоки од август 2025 година, додека индексот на цените на мало бил повисок за 2,3%. Само во однос на јули, храната и безалкохолните пијалоци поскапеле за 0,5%.
Но најчудната бројка не е кај храната.Таа е кај сè останато што го купуваме во малопродажба, без горивата.
Кај непрехранбените производи номиналниот промет во август е намален за 3,1%, додека реалниот промет е зголемен за 2,3%. Значи статистички гледано се продал поголем реален обем, а вкупната вредност на прометот била помала од лани.
Со истата индексна пресметка, односот меѓу номиналниот индекс од 96,9 и реалниот од 102,3 дава имплицитен ценовен ефект од околу –5,3%. И овде важи истото предупредување – ова не значи дека „сите непрехранбени производи поевтиниле 5,3%“. Категоријата е широка, структурата на продадените производи може да се менува, а ова не е CPI индекс за цените на конкретна потрошувачка кошничка. Но разликата е доволно голема за да покаже дека августовската трговија не може да се сведе на едноставната реченица дека „сè поскапува“.
Всушност, ако се тргнат автомобилските горива и се погледне целата останата малопродажба, номиналниот промет е зголемен за само 1,3%, а реалниот за 2,3%. Тоа е интересна инверзија, поточно вкупниот реален промет без горивата пораснал повеќе од износот на пари што поминал низ касите.
Еден месец, три сосема различни слики
Замислете три сметки од август. Првата е од супермаркет. Вредноста на продажбата во оваа категорија е 5% поголема од лани, но реалниот обем е само 1,2% поголем. Втората е од бензинска. Таму номиналниот скок е огромни 29%, а реалниот 8,4%. Третата е од продавница за непрехранбени производи. Таму вредноста на прометот е помала за 3,1%, иако реалниот промет е поголем за 2,3%.
Токму затоа вкупниот промет во денари понекогаш е лош показател за тоа дали граѓаните навистина купуваат повеќе. Ако производ што лани чинел 100 денари денес чини 120, продавницата може да прикаже 20% поголем промет иако продала идентична количина. И обратно, ако цените во некоја категорија се намалуваат, можно е да се продадат повеќе производи, а вкупната сума на каса сепак да биде помала. Ова е поедноставен пример за да се објасни механизмот, не пресметка на конкретните цени во Македонија.
Августовските податоци имаат уште една важна порака. Општата инфлација од 2,6% не значи дека секое домаќинство почувствувало поскапување од точно 2,6%, ниту дека секоја група производи се движела со исто темпо. Човек што голем дел од буџетот го троши на гориво може да има сосема различно лично чувство за цените од домаќинство што најголемиот дел од приходот го остава за храна, домување и комуналии. Затоа просечната инфлација е важен макроекономски показател, но никогаш не е идентична со „личната инфлација“ на секое семејство.
И токму тука августовските бројки стануваат многу поблиски до секојдневниот живот. Не е доволно да знаеме колку повеќе денари поминале низ продавниците. Треба да знаеме и што сме добиле за тие пари.
Кај храната, вредноста на прометот пораснала за 5%, а реалниот промет за 1,2%. Кај горивата разликата е 29% наспроти 8,4%. Кај непрехранбените производи имаме -3,1% наспроти +2,3%.
Три категории, три различни движења.
И можеби најдобриот опис на августовската потрошувачка не е дека Македонците едноставно „трошат повеќе“. Поважно е што за секои дополнителни 100 денари што ги оставаме на каса, не секогаш добиваме и пропорционално повеќе производи во кесата.
Автор: Бранко Стојкоски
