Европската централна банка повторно ги зголемува каматите, а економистите очекуваат ново зголемување до крајот на годината. Иако Македонија не е членка на еврозоната, одлуките во Франкфурт можат да влијаат и врз домашните банки, особено врз кредитите поврзани со ЕУРИБОР. Што значи ова за граѓаните кои веќе отплаќаат станбен кредит, но и за оние што допрва планираат да се задолжат?
По неколку години во кои граѓаните се навикнаа да слушаат дека каматите би можеле да се намалуваат, ситуацијата во Европа повторно се менува. Поскапувањето на енергенсите и новите инфлациски притисоци ја натераа Европската централна банка да ја заостри монетарната политика.
Во септември, ЕЦБ ја зголеми каматната стапка на депозитите за 0,25 процентни поени, на 2,50 проценти. Тоа беше второ зголемување годинава, по претходното во јуни.
Според анкетата на Ројтерс спроведена од 5 до 8 октомври, голем дел од економистите очекуваат уште едно зголемување во декември. Меѓународниот монетарен фонд, исто така, предупредува дека може да биде потребно дополнително затегнување на монетарната политика заради инфлацијата.
За македонските граѓани, ова можеби изгледа како далечна економска вест, но не е баш така.
Што се случува со каматите во Македонија?
Народната банка на Македонија во септември ја задржа основната каматна стапка на 4,25 проценти. Претходно, во јуни, таа беше зголемена од 4 на 4,25 проценти.
Иако станува збор за различни монетарни инструменти, движењата покажуваат дека и европската и македонската централна банка внимателно ги следат инфлацијата и ризиците во економијата.
Разликата е во тоа што Македонија води сопствена монетарна политика. Тоа значи дека зголемувањето на каматите од страна на ЕЦБ не предизвикува автоматско зголемување на каматите кај македонските банки.
Но нашата економија е тесно поврзана со европската, а денарот има стабилен курс во однос на еврото. Затоа европските каматни стапки, движењето на ЕУРИБОР и условите за финансирање во евра се важни и за домашниот финансиски систем.
Колку може да се зголеми ратата?
Да земеме пример со граѓанин кој има преостанат станбен кредит од три милиони денари, со рок на отплата од 20 години.
Ако каматната стапка изнесува 5 проценти годишно, месечната рата би била приближно 19.800 денари.
Ако каматата се зголеми на 5,5 проценти, ратата би пораснала на околу 20.600 денари.
Разликата е приближно 800 денари месечно, односно околу 9.600 денари годишно.
За семејство кое веќе има трошоци за храна, струја, образование на децата и други кредитни обврски, ова не е занемарлив износ.
Сепак, станува збор за пример пресметка, а не за најава дека македонските банки ќе ги зголемат каматите за половина процентен поен.
Влијанието врз конкретен кредит зависи од договорот, преостанатиот рок, видот на каматата и начинот на кој таа се пресметува.
Дали сите кредити ќе поскапат?
Граѓаните што имаат кредит со фиксна каматна стапка во текот на договорениот фиксен период не треба да очекуваат промена на ратата само затоа што ЕЦБ донела нова одлука.
Поинаква е ситуацијата кај кредитите со променлива камата, особено оние што се поврзани со ЕУРИБОР. Ако референтната стапка се зголеми, при следното договорено усогласување може да се зголеми и каматата на кредитот.
Но и тука постои важен детал. Одлуката на ЕЦБ не значи дека ЕУРИБОР ќе се зголеми во ист процент и во истиот ден. Тој се формира на пазарот и ги одразува и очекувањата за идните камати.
Затоа граѓаните кои имаат кредити со променлива камата треба да проверат кога им следува следното усогласување и според која референтна стапка се пресметува нивната камата.
За оние што допрва планираат станбен кредит, најважно е да не ја гледаат само почетната рата, туку да пресметаат како би изгледала отплатата доколку каматата во иднина биде повисока.
Поскапите кредити се проблем и за компаниите
Каматите не ги засегаат само граѓаните. Македонските компании користат кредити за набавка на опрема, изградба на производствени капацитети, купување суровини и финансирање на тековното работење.
Ако финансирањето поскапи, фирмите ќе мора да издвојуваат повеќе пари за камати. Кај бизнисите со мала заработка, тоа може да значи одложување на инвестициите или намалување на другите трошоци.
На пример, компанија со кредит од 20 милиони денари би имала дополнителен годишен каматен трошок од околу 100.000 денари доколку каматата се зголеми за 0,5 процентни поени и ако целиот износ остане задолжен во текот на годината.
Тоа се пари што фирмата би можела да ги употреби за опрема, плати или нови вработувања.
Ќе станат ли кредитите потешко достапни?
Можно е, но тоа не зависи само од каматните стапки на централните банки.
Комерцијалните банки ја утврдуваат цената на кредитите според повеќе фактори, како што се трошокот за финансирање, ризикот на клиентот, конкуренцијата и сопствената кредитна политика.
Ако трошоците за финансирање растат или економската неизвесност се зголемува, банките можат да станат повнимателни при одобрување кредити.
Од друга страна, конкуренцијата меѓу банките и стабилното финансирање од депозити можат да го ублажат пренесувањето на европските каматни промени врз домашните клиенти.
Затоа засега нема основа да се тврди дека сите кредити во Македонија ќе поскапат.
Што треба да следиме до крајот на годината?
Следната одлука на Европската централна банка е закажана за 29 октомври. Декемвриската седница, пак, ќе биде особено важна бидејќи дел од економистите очекуваат ново зголемување на каматите.
За Македонија важни ќе бидат и идните одлуки на Народната банка, движењето на инфлацијата, ЕУРИБОР и новите каматни понуди на комерцијалните банки.
За граѓаните пораката е едноставна: каматите во Европа повторно растат, но тоа не значи дека утре автоматски ќе се зголеми секоја кредитна рата во Македонија.
Сепак, за оние што имаат променлива камата или планираат поголемо задолжување, следните месеци ќе бидат важни.
Бидејќи дури и мала промена на каматата, кога кредитот се отплаќа дваесет години, може да направи значителна разлика во семејниот буџет.
Автор: Бранко Стојкоски
