Во прилепските села денот почнува рано, дури и кога веќе нема работа на нива. Тутунот е обран, исушен и собран, но работата за тутунарите не е завршена. Напротив, сега доаѓа периодот кога треба да се подготви за продажба сето она што се работело од пролетта до есента. Во дворовите и помошните простории се редат низите со тутун, се одвојуваат листовите, се подготвуваат балите. Секое семејство си ја прави својата сметка. Колку килограми собрало, колку пари потрошило и што ќе остане кога тутунот ќе помине на откупната вага.
Во ноември, кога утрата во Прилепско стануваат студени, работата најчесто продолжува во затворени простории. Тутунот мора внимателно да се подготви, бидејќи пресувиот лист лесно се крши, а премногу влажниот може да направи проблем при предавањето.
Семејствата што произведуваат тутун добро ја познаваат оваа постапка. Се проверуваат листовите, се отстрануваат оштетените делови и се подготвуваат количините што треба да се предадат на откупувачите.
На масата обично има кафе, а покрај неа купишта тутун. Еден член од семејството ги средува листовите, друг ги подготвува за пакување. Постарите го знаат занаетот со децении, а помладите помагаат кога ќе завршат со своите обврски.
Работата изгледа едноставно само за оној што никогаш не ја работел.
Производителите објаснуваат дека најголемиот дел од физичкиот труд се вложува во текот на летото, кога тутунот се бере рачно, лист по лист. Бербата често почнува уште пред изгрејсонце, за да се избегнат најголемите горештини.
Потоа следуваат нижењето, сушењето и собирањето. Во зависност од површината и количината, во работата учествуваат повеќе членови на домаќинството, а некои производители ангажираат и дополнителни работници.
Сега, кога родот е подготвен, вниманието е насочено кон откупната цена.
Според најновите најави, дел од откупувачите треба да почнат со преземање на годинашниот тутун околу 17 ноември, додека редовниот откуп започнува на 15 декември. Годинашното производство се проценува на околу 26 до 27 милиони килограми, а производителите очекуваат просечната цена да ја надмине ланската од 420 денари за килограм. Се споменуваат и очекувања од 440 до 450 денари, но конечниот просек ќе се знае дури откако ќе започне откупот.
За тутунарите, меѓутоа, не е важно само колку ќе добијат за килограм. Важно е колку им останува.
Економистите посочуваат дека при пресметувањето на заработката мора да се земат предвид трошоците за расад, обработка на земјиштето, гориво, заштитни средства, работна сила и транспорт.
„Ако едно семејство продаде еден тон тутун по 440 денари, тоа се 440.000 денари приход. Но, таа сума не е чиста заработка. Од неа треба да се одземат сите трошоци направени во текот на производството“, покажува едноставната економска пресметка.
Државните субвенции се дополнителен приход. За годинашната реколта е најавена поддршка од 80 денари за килограм тутун од прва класа, 70 денари за втора и 60 денари за трета класа.
Познавачите на тутунопроизводството укажуваат дека голем дел од семејствата се потпираат на сопствениот труд, поради што заработката тешко може да се спореди со обична месечна плата.
„Кај тутунот не се работи осум часа и потоа да си одиш дома. Особено во бербата, работниот ден го диктираат времето и растението. Ако листот е зрел, мора да се собере. Не може да се одложува со денови“, е објаснувањето што често може да се слушне меѓу производителите.
Во деновите пред откупот, меѓу тутунарите главна тема се цените, термините за предавање и начинот на проценка. Се разговара по продавниците, во дворовите, меѓу соседите. Секој има своја пресметка за годината што поминала.
Кога ќе дојде терминот за предавање, балите се товараат во приколка или комбе и се носат до откупниот пункт. Следуваат мерењето, проценката и евидентирањето на предадената количина.
По враќањето дома, останува уште една работа. Да се соберат сметките, да се види колку е заработено и колку од парите веќе се наменети за семејните потреби.
А потоа, за неколку месеци, повторно расад, повторно нива, повторно тутун. И така секоја година.
Б.З.М.
