На хартија, цените во Македонија во септември останале непроменети во однос на август. Но секој што редовно купува храна знае дека сметката на каса не мора да го следи просекот од статистиката. Новите податоци на Државниот завод за статистика откриваат интересна појава – додека вкупниот индекс на трошоците на животот стагнира, храната продолжува да поскапува, а поевтинувањето во други категории го неутрализира нејзиниот ефект врз општата инфлација.
Има една работа што тешко се објаснува на човек кој секој втор ден оди во супермаркет. Кога ќе слушне дека инфлацијата е нула на месечно ниво, очекува барем приближно иста сметка како претходниот месец. Но кога ќе ја наполни количката со месо, млеко, јајца, масло, зеленчук и други основни производи, износот на касата може повторно да биде повисок.
И тука започнува разликата меѓу официјалната статистика и личното доживување на поскапувањата. Не затоа што бројките се неточни, туку затоа што инфлацијата претставува просек од голем број производи и услуги, додека секое семејство троши на различен начин.
Според најновите податоци на Државниот завод за статистика, во септември 2026 година вкупниот индекс на трошоците на животот останал на исто ниво како во август. Годишната инфлација, пак, изнесува 2,7 проценти. Но зад оваа релативно мирна бројка се кријат значителни разлики.
Храната поскапува, транспортот ја спушта инфлацијата
Во септември, храната и безалкохолните пијалаци поскапеле за 0,5 проценти во однос на август. Истовремено, транспортот поевтинил за 3,4 проценти, а рекреацијата, спортот и културата за 3,7 проценти. Кај покуќнината, опремата и редовното одржување на домаќинствата е забележан раст на цените од 1,3 проценти.
Токму овие спротивни движења помагаат да се објасни зошто вкупниот индекс останал непроменет.
Но за едно семејство што најголем дел од приходите ги троши на храна, резултатот може да изгледа сосема поинаку. Поевтинувањето на транспортот нема секогаш да го надомести поскапувањето на производите што секојдневно се купуваат, особено ако семејството користи јавен превоз, нема автомобил или ретко патува.
Да земеме пример со домаќинство кое месечно троши 30.000 денари за храна. Ако неговата потрошувачка би поскапела точно колку просечниот индекс на храната во септември, трошокот би бил повисок за 150 денари месечно.
Можеби износот не изгледа голем, но ова е само една месечна промена. Дополнително, не сите производи поскапуваат подеднакво, ниту секое семејство купува идентична кошничка.
Маслото и месото покажуваат поинаква слика
Кога ќе се погледнат подеталните податоци за годишните промени, разликите стануваат уште повидливи.
Во септември, во споредба со истиот месец минатата година, цените на маслата и мастите биле повисоки за околу 7 проценти, а месото поскапело за 6,4 проценти.
Тоа се значително повисоки стапки од општата годишна инфлација од 2,7 проценти.
За семејствата во кои овие производи редовно се на трпезата, поскапувањето може да има поголемо влијание врз буџетот отколку што сугерира просечната инфлација.
Ако домаќинство минатата година издвојувало 5.000 денари месечно за месо, раст од 6,4 проценти би значел дополнителни 320 денари за иста количина и состав на потрошувачката кошничка.
Но има уште еден важен детал. Дури и кога стапката на инфлација се намалува, тоа не значи дека цените се враќаат на нивото од пред неколку години. Тоа најчесто значи дека поскапувањето се одвива со побавно темпо.
И токму поради тоа многу граѓани не го чувствуваат олеснувањето што би можело да се очекува од пониска инфлација.
Зошто едно семејство ја чувствува инфлацијата многу повеќе од друго?
Замислете две домаќинства со исти месечни приходи од 80.000 денари.
Првото живее во сопствен стан, има малку трошоци за превоз и значителен дел од парите ги троши на храна и секојдневни потреби. Второто има поинакви навики, повеќе троши на транспорт, услуги и слободни активности.
Иако официјалната инфлација е иста за целата земја, нивното лично искуство може значително да се разликува. Тоа произлегува од структурата на потрошувачката, која не е идентична кај сите домаќинства.
Особено чувствителни се семејствата со пониски приходи, кај кои основните животни потреби заземаат поголем дел од месечниот буџет. Кога храната поскапува, тие имаат помал простор да ги намалат другите расходи без да се откажат од нешто што им е потребно.
Поради тоа, просечната инфлација е важен економски показател, но сама по себе не може целосно да го опише животниот стандард на секој граѓанин.
Цените може да се стабилизираат, но животот да остане скап
Новите бројки покажуваат дека вкупниот ценовен притисок во септември бил умерен. Тоа е важен податок за економијата, бидејќи брзото и неконтролирано поскапување ја отежнува финансиската стабилност.
Но за граѓаните постои уште поважно прашање: Дали нивните приходи растат доволно за да ја покријат цената на животот?
Ако платата расте побавно од цените на производите и услугите што едно семејство најмногу ги користи, куповната моќ може да остане под притисок дури и во период кога официјалната инфлација е релативно ниска.
Затоа вистинската слика за животниот стандард не се добива само од еден процент. Потребно е да се споредат движењата на платите, цените и реалните трошоци на домаќинствата.
Бидејќи за едно семејство најважната економска бројка не е секогаш инфлацијата објавена во статистичкиот извештај. Многу почесто тоа е износот на сметката што ќе ја добие на каса и парите што ќе му останат до следната плата.
