„Сето ова создава значителен притисок врз системот“, изјави Максимо Тореро, главен економист во Организацијата на Обединетите нации за храна и земјоделство (ФАО).
„Поголемите последици ќе ги почувствуваме кон крајот на годината, на почетокот на следната година, а потенцијално и во текот на целата следна година“, предупреди тој.
Најтешко погодени се најсиромашните потрошувачи во светот, бидејќи цените на храната нагло растат во земјите со ниски и средни приходи на Блискиот Исток, во Северна Африка и во Азија. Во овие региони храната зазема поголем дел од семејните буџети, па поскапувањето директно го намалува просторот за другите основни трошоци.
Според Светската банка, во тримесечјето што заврши на крајот на септември, растот на цените на храната ја надминал вкупната инфлација во 22 отсто од анализираните 150 земји. Тоа е зголемување во однос на претходниот квартал, кога таква состојба била забележана во 14 отсто од земјите.
Индексот на цените на храната на ФАО, кој ги следи месечните промени на кошница производи со кои се тргува на меѓународните пазари, во септември достигна просечна вредност од 136 поени – највисоко ниво од ноември 2022-ра година.
Растот на цените го зголемува ризикот од социјални немири, а владите на големите извозници би можеле да воведат забрани за извоз за да ги заштитат домашните пазари. Таквиот потег дополнително би ја влошил глобалната недостапност на храната.
Повеќе истовремени удари врз снабдувањето
Нападите врз житната инфраструктура во Црното Море го нарушија снабдувањето со пченица, принудувајќи ги големите увозници, како Египет и Индонезија, да бараат алтернативни извори. Во исто време, несигурноста во Црвеното Море ги принудува бродовите да пловат по подолги и поскапи рути околу Африка.
Војната на САД и Израел против Иран доведе до поскапување на горивата и прекин на извозот на ѓубрива преку Ормускиот Теснец. Тоа ги зголеми трошоците за земјоделско производство во период кога сушните услови поврзани со „Ел Нињо“ го намалуваат производството во Индија и Југоисточна Азија.
Цените на пченицата во 2026-та година се зголемени за повеќе од 30 отсто, додека цените на оризот кај главните азиски извозници пораснале за 10 до 13 отсто, и покрај големите залихи. Цените на ѓубривата се намалија од врвовите достигнати претходно во текот на војната со Иран, но и понатаму остануваат високи.
„Забрзувањето на инфлацијата, особено инфлацијата на храната, е реалност“, изјави Маниш Тивари, претседател и управен директор на „Nestle India“, посочувајќи на „предизвикувачката средина“, која делумно се должи на повисоките цени на суровините.
Во Египет, цената на лебот што не е субвенциониран се зголемила од четири египетски фунти во јули на околу пет фунти, односно 0,093 долари за голем леб. Во Обединетите Арапски Емирати, цената на маслото за готвење скокнала за околу 40 отсто.
Цената на растителното масло во Индонезија е зголемена за седум отсто од почетокот на годината, иако земјата е најголемиот производител на палмино масло во светот.
Во Индија, цените на шеќерот, кромидот и мешунките во септември биле за повеќе од 10 отсто повисоки во споредба со претходниот месец, поради недостигот од овие производи.
За пекарот Сајед Абдел Хамид Мохамед, кој работи во центарот на Каиро, проблемот не е само во цената на брашното.
„Ако вработите квалификуван работник, тоа ве чини скапо. Струјата, водата, квасецот и суровините што ги користиме за производство на леб за потрошувачите – сè поскапе“, вели тој.
Тарек Азаб, еден од клиентите на пекарницата, вели дека цените постојано растат во последните неколку години – „не еднаш, не двапати, ниту трипати“.
Трошоците за транспорт на стоки на некои од клучните светски рути, како онаа од Црното Море до Југоисточна Азија, се зголемиле за околу 50 отсто поради скокот на цените на нафтата и повисоките воени премии за осигурување.
Катализатор за нов инфлаторен бран
Иако цените на храната растат уште од крајот на 2025-та година, намалувањето на домашните залихи и поскапувањето на суровините, кои постепено се прелеваат врз потрошувачите, создаваат ризик од дополнително забрзување на инфлацијата.
Големите увозници на Блискиот Исток и во Африка, кои ги одложија набавките поради добрите домашни жетви, сега ќе мора повторно да се вратат на светските пазари. Тоа би можело да предизвика нов скок на побарувачката.
„Во рок од неколку месеци би можел да се појави значителен нов бран на побарувачка, бидејќи увозниците повторно ќе се активираат на пазарот“, изјави Александар Каравајцев, виш економист во Меѓународниот совет за житарки во Лондон.
Залихите од жито, кои претходно достигнаа рекордни нивоа на глобално ниво, постепено се трошат, предупреди Тореро од ФАО.
„Залихите и добрите жетви од претходните сезони служеа како тампон, но тие резерви сега се под притисок“, рече тој.
Тоа, според него, значи дека поскапувањето на суровините би можело да стане поизразено.
Производителите на храна, кои вообичаено ги набавуваат суровините преку договори со рок од три до шест месеци, сега ги обновуваат договорите по повисоки цени. Дополнителен проблем е слабеењето на локалните валути, кое ги поскапува увозните производи.
„Транспортните трошоци исто така се зголемија, а кога ќе се пресметаат во рупии, ефектот е уште поголем поради слабеењето на индонезиската валута“, изјави Францискус Велиранг, директор на „PT Indofood“, најголемата прехранбена компанија во Индонезија.
Покрај повисоките цени, преработувачите на храна се соочуваат и со тешкотии при обезбедувањето доволни количини суровини, предупредуваат трговците.
Неколку производители на пченично брашно во Индонезија работат под полн капацитет, бидејќи војната меѓу Русија и Украина довела до намалување на пристигнатите пратки. Ова го тврди висок менаџер на компанија за производство на брашно во Џакарта, кој побарал да остане анонимен бидејќи не е овластен да зборува за медиумите.
Податоците на компанијата „Kpler“ покажуваат дека испораките на пченица во Индонезија во септември се намалиле за 41 отсто, на 491.000 метрички тони, во споредба со истиот месец минатата година.
Засега, залихите на соја и пченка се доволни. Сепак, идното снабдување ќе зависи од производството во САД и Јужна Америка. Повисоките цени на нафтата ги поддржуваат и цените на овие култури, бидејќи расте нивната употреба во производството на биогорива.
Се очекуваат добри жетви на пченица на јужната хемисфера, но евентуалниот пад на производството во извознички земји како Австралија и Аргентина би можел да создаде дополнителен притисок врз цените, предупреди Каравајцев од Меѓународниот совет за житарки.
„Постои значителен ризик од понатамошен раст на цените“, додаде тој.
