Евтиниот живот во Македонија често се спомнува како аргумент – во разговори со дијаспората, во споредби со регионот, па дури и во официјални изјави.
Кириите се пониски отколку во западна Европа, храната на хартија е „поевтина“, услугите се достапни за секого. Така барем изгледа оддалеку.
Но кога ќе се спуштиш на ниво на секојдневие, кога ќе ги собереш сметките на крајот од месецот и ќе ги споредиш со примањата, сликата почнува да пука по рабовите. Не одеднаш, туку тивко, речиси незабележливо.
Она што најчесто се пропушта во тие споредби е односот меѓу трошоците и платите. Да, основните производи можеби чинат помалку во апсолутна сума, но платите се уште пониски.
И тука почнуваат скриените трошоци – оние што не стојат на фискална сметка, но редовно го празнат новчаникот.
Аналитичарите предупредуваат дека Македонија не е „евтина“ земја, туку земја со ниски приходи и релативно високи животни ризици. Тоа е важна разлика, ама ретко се кажува гласно.
Еден од тие тивки трошоци е здравството. Формално, системот е јавно финансиран и достапен, но во пракса голем дел од граѓаните плаќаат приватно – за преглед, за побрза дијагностика, за елементарна сигурност дека некој навистина ќе се посвети.
„Кога ќе соберете колку пари годишно одат за приватни прегледи, лекови што не се на позитивна листа, дополнителни анализи, тоа веќе не е мал износ“, велат познавачи на состојбите.
А тоа е трошок што во статистиките речиси и не постои.
Слична е приказната и со образованието. Основното и средното образование се бесплатни, но родителите добро знаат колку чини „бесплатното“ школување – приватни часови, дополнителни материјали, курсеви по странски јазици, подготовка за матура или факултет.
Сето тоа станува нужно ако сакаш детето да има шанса, не предност, туку само шанса.
Експертите велат дека во Македонија семејствата индиректно го финансираат системот, со пари и со нерви, а тоа ретко влегува во сметката кога се зборува за евтин живот.
Потоа доаѓа транспортот. Градскиот превоз е евтин на хартија, но недоволен, нерегуларен, често нефункционален. Затоа голем број семејства се принудени да имаат автомобил, па и втор автомобил. А автомобилот не е само гориво. Тоа се сервиси, регистрации, гуми, казни, паркинзи…
Мали износи, ќе рече некој, ама кога ќе се наталожат – и тоа како се чувствуваат.
„Во земји со подобар јавен превоз, автомобилот е избор. Кај нас, тој е нужност“, велат сообраќајни експерти. И нужноста секогаш чини повеќе отколку изборот.
Посебна приказна е храната. Да, цените се пониски од Германија или Франција, но квалитетот често е под знак прашалник. Многу граѓани плаќаат повеќе за да јадат подобро – органска храна, проверено месо, локални производи.
Тоа што во други земји е стандард, кај нас е луксуз. А луксузот се плаќа. Некои ќе речат дека може и поевтино, дека народот се снашол, ама прашањето е по која цена.
Тука е и времето, можеби најскапиот, а најневидливиот трошок. Чекање по шалтери, редици, административни лавиринти, изгубени часови за работи што на друго место се решаваат онлајн за пет минути.
Тоа време не се пресметува во денари, но директно влијае на квалитетот на животот и на можноста човек да заработи повеќе.
Експертите предупредуваат дека ниската ефикасност на системот е скриен данок што сите го плаќаме, секојдневно.
Кога ќе се собере сето ова, „евтиниот“ живот почнува да изгледа прилично скап. Не затоа што цените се астрономски, туку затоа што сигурноста е скапа.
Здравјето е скапо. Образованието е скапо. Времето е скапо. А платите остануваат ниски, тврдоглаво ниски. Па така, граѓаните постојано балансираат – малку штедење, малку кратење, малку импровизација. До следниот месец, до следната сметка, до следниот неочекуван трошок.
Македонија можеби изгледа евтино на прв поглед. Но оние што живеат тука знаат дека вистинската цена не ја пишува на ценовник. Таа се плаќа тивко, на рати, секој месец. И токму затоа, кога некој ќе каже дека овде животот е евтин, многумина само ќе се насмевнат… и ќе продолжат да пресметуваат.
Б.З.М.
