Речиси секој познава некој што јаде без никакви ограничувања, не размислува за калории, не прескокнува оброци ниту оди во теретана, а неговата телесна тежина останува иста со години.
Додека други внимателно избираат што ставаат на чинијата и сепак се борат со килограмите.
Разликата не е во дисциплината или среќата. Зад ова стои низа биолошки механизми што истражувачите ги разбираат сè подетално.
Базалниот метаболизам не е ист за сите
Енергијата што телото ја користи само за да функционира, т.е. дишење, отчукувања на срцето, регулирање на температурата и сите други основни функции, се нарекува базален метаболизам. И таа вредност може да се разликува до 30 проценти помеѓу две лица со иста висина, маса и возраст. Кога таа разлика ќе се претвори во калории, се добива бројка од 400 до 600 калории дневно, што едното тело ги согорува повеќе од другото, без никакво движење, без никаков дополнителен напор.
Тоа не е занемарлива разлика. На годишно ниво, таа бројка одговара на енергетската вредност на десетици килограми масно ткиво, што директно објаснува зошто две лица кои јадат на ист начин не завршуваат со иста телесна тежина.
Несвесно движење кое прави голема разлика
NEAT е термин што означува термогенеза на активност без вежбање. Станува збор за сите калории согорени со движење кое не е планиран тренинг. Гестикулација за време на разговор, станување, менување положба, одење до кујната, несвесно немирно движење, такво движење кое не се регистрира како активност и се акумулира во текот на денот.
Мерењата покажаа дека разликата помеѓу луѓето со пониски и повисоки вредности на NEAT е помеѓу 350 и 800 калории дневно. Некои луѓе се биолошки посклони кон постојано несвесно движење, додека други поминуваат ист број часови во речиси неподвижна положба. Членовите на ниту една од овие две групи генерално не се ни свесни за тоа.
Како телото ги обработува јаглехидратите
Кога се внесува храна богата со јаглехидрати, телото лачи инсулин за да ја обработува гликозата и да ја насочи таму каде што е потребна. Но, ефикасноста на тој процес не е иста за сите луѓе. Луѓето со висока чувствителност на инсулин ја дистрибуираат гликозата брзо и прецизно според енергетските потреби. Кај оние со помала чувствителност, поголем дел од неа завршува складирано како масно ткиво, дури и со еднаков внес на калории.
Важната поента овде е дека чувствителноста на инсулин не е фиксна карактеристика на телото. Редовната физичка активност, квалитетниот сон, намалувањето на стресот и исхраната богата со растителни влакна можат да ја подобрат мерливо и релативно брзо. Што значи дека тоа е една од ретките точки во оваа приказна каде што има вистински простор за дејствување.
Генетски фактори кои влијаат на гладот и прегорувањето
Варијациите во генот FTO, кој често се споменува во научната литература во контекст на регулирање на телесната тежина, влијаат на тоа како мозокот ги прима сигналите за ситост. Некои луѓе со одредени варијанти на тој ген природно чувствуваат глад поинтензивно и подолго, додека кај други сигналот за ситост доаѓа побрзо и трае подолго. Не е прашање на волја, туку на неврохемија.
Тироидната жлезда е уште еден фактор што може да влијае на метаболизмот. Кога произведува премалку хормони, метаболизмот може да се забави и телото може да користи помалку енергија за истите активности. Таквата состојба може да постои со години без јасни симптоми и сепак да влијае на телесната тежина. Од друга страна, забрзаната работа на тироидната жлезда го забрзува согорувањето на начин што тешко може да се неутрализира само со внесување храна.
Постои и кафеаво масно ткиво, анатомски и функционално различно од белото масно ткиво. За разлика од белото масно ткиво, кое складира енергија, кафеавото масно ткиво го согорува и го претвора во топлина. Количината на ова ткиво значително варира од личност до личност, а поголема количина кафеаво масно ткиво е поврзана со поголема способност на телото да троши енергија преку производство на топлина.
Микробиомот и апсорпцијата на калории
Едно од поинтересните откритија од последната деценија на истражувања за дигестивното здравје е дека две лица можат да јадат идентичен оброк, со потполно иста калорична содржина и состав, а цревата ќе апсорбираат различна количина на енергија од тој оброк. Причината лежи во микробиомот на тие луѓе, односно во заедниците на микроорганизми што го населуваат дигестивниот тракт.
Одредени соеви на бактерии се поефикасни во извлекувањето енергија од храната. Други пак дел од таа енергија ја пренесуваат понатаму низ системот без целосно разградување. Составот на микробиомот се формира под влијание на исхраната, изложеноста на антибиотици, стресот, па дури и начинот на испорака, па затоа се разликува кај луѓето повеќе отколку што би можеле да помислат.
Улогата на стресот и сонот
Хроничниот стрес може да го промени хормоналниот профил на телото и да влијае на процесите поврзани со складирањето на масти. Кортизолот, кој се лачи како одговор на стресот, го поттикнува телото да штеди енергија и ја зголемува тенденцијата за складирање на масти, особено во абдоминалната област. Некој што живее под долготраен стрес, дури и ако јаде исто како некој без тој стрес, може да има сосема различни метаболички исходи.
Лептинот и грелинот се хормони кои го регулираат чувството на глад и ситост. Кај некои луѓе, постои феномен наречен отпорност на лептин, состојба во која мозокот не реагира правилно на сигналот за ситост и покрај нормалните нивоа на хормонот во крвта. Ова може да придонесе за зголемено чувство на глад и тешко регулирање на апетитот.
Спиењето директно влијае на рамнотежата на овие хормони. Истражувањата покажаа дека само една ноќ со помалку од шест часа сон го менува односот на лептин и грелин доволно за да го зголеми апетитот следниот ден, особено за висококалорична храна. Кај луѓето кои хронично спијат помалку, овој модел станува траен и значително влијае на регулирањето на телесната тежина.
Термички ефект на храната
Термогенезата, способноста на телото да произведува топлина за време на варењето и метаболичката обработка на храната, исто така варира помеѓу поединците. Процентот на калории што телото ги троши само за варење на оброк се движи помеѓу пет и 15 проценти од вкупната енергетска вредност, во зависност од составот на оброкот и индивидуалните карактеристики на организмот.
Протеините имаат најголем термички ефект, мастите најмалку. Истиот оброк со ист состав на макронутриенти може да предизвика поинтензивна термогена реакција кај еден организам отколку кај друг, а оваа разлика, акумулирана преку секој дневен оброк, станува релевантна во подолг временски период.
Што може да се направи со тоа знаење
Биолошката рамка постои и не е лесна за промена, но во неа има простор за дејствување. Градењето мускулна маса може да ја зголеми потрошувачката на енергија во мирување, бидејќи мускулното ткиво користи повеќе енергија од масното ткиво. Тренингот со тегови има долгорочен ефект врз тоа колку телото троши помеѓу тренинзите, а не само за време на нив.
Чувствителноста на инсулин може да се подобри преку редовно вежбање, соодветен сон и исхрана богата со растителни влакна. Несвесното движење, она што истражувачите го нарекуваат NEAT, може свесно да се поттикне со правење мали избори во текот на денот, одење за време на телефонски повици, стоење наместо седење, пократки прошетки помеѓу обврските.
Ненадејна промена на телесната тежина без јасна причина, во која било насока, како и замор што не исчезнува и покрај нормалната исхрана, може да бидат причини за медицинска евалуација. Хормоналната анализа, проверката на функцијата на тироидната жлезда и основната метаболичка обработка можат да откријат параметри кои не се видливи однадвор, но значително влијаат на тоа како функционира телото.
Телесната тежина е крајниот резултат на стотици мали процеси што се случуваат секој ден, од митохондријалната ефикасност до составот на микробиомот во дебелото црево. Споредувањето на себеси со некого само врз основа на тоа што јаде, без да знаете ништо за неговиот базален метаболизам, профил на микробиомот, хормонален статус и генетски предиспозиции, е гледање само на една променлива во равенка со десетици непознати.
