Кога ќе кажеме „македонско земјоделство“, звучи како една голема целина. Ниви во Пелагонија, пластеници во Струмичко, лозја во Тиквешијата, ориз во Кочанско, јаболка во Преспа. Но најновите податоци објавени денес покажуваат дека кога сето тоа ќе се претвори во економска вредност, земјоделската карта на Македонија воопшто не е рамномерна.
Напротив, речиси шест од секои десет денари земјоделска додадена вредност се создаваат во само два од осумте статистички региони во земјава.
Државниот завод за статистика денес ги објави регионалните сметки во земјоделството за 2024 година, а на врвот повторно е Југоисточниот регион. Струмичко, Гевгелиско, Валандовско и Радовишко заедно учествуваат со 30,5% во бруто-додадената вредност во земјоделството. Веднаш зад нив е Пелагонискиот регион со 28,8%, додека најмал удел има Југозападниот со само 3%. Тоа значи дека само Југоистокот и Пелагонија заедно создаваат 59,3% од земјоделската додадена вредност на Македонија – пресметка што произлегува од денес објавените удели на ДЗС.
И ова не е случајност од една година. Во 2023 година Југоисточниот регион учествуваше со 31,6%, а Пелагонија со 27,8%. За една година, значи, Југоистокот загубил 1,1 процентен поен од својот удел, додека Пелагонија добила еден процентен поен. Заедничкиот удел практично останува околу 60%, само тежината малку се поместува од едниот кон другиот регион. Тоа е прилично силен показател колку голем дел од земјоделската економија на државата е концентриран во овие два дела од Македонија.
Кај растителното производство разликата е уште поизразена. Југоисточниот регион сам создава 33,1% од вредноста на растителното производство во државата. Тука веќе полесно се препознава и она што секој го знае од пазарите – интензивното производство на зеленчук и овошје, пластениците и долгата традиција на производство во овој дел од земјата. Но еден хектар земјоделска површина не создава иста економска вредност насекаде. Хектар пченица и хектар интензивно производство на зеленчук се исти само на карта. Приносот, цената, бројот на производствени циклуси и вложувањата, можат да направат огромна разлика во конечната сметка.
Новите податоци носат и едно интересно изненадување кај сточарството. Најголем удел во вредноста на добиточното производство во 2024 година нема Пелагонија, туку Полошкиот регион со 17,2%. Тоа дополнително покажува зошто „земјоделство“ не треба да го гледаме како една иста дејност низ целата земја. Еден регион ја носи растителната вредност, друг добиточното производство, а трет може да има големи земјоделски површини без тие автоматски да значат и исто толку голем удел во создадената вредност.
Во целата земја сумите воопшто не се мали. Според економските сметки за 2024 година, бруто-додадената вредност во земјоделството изнесувала околу 54,6 милијарди денари, а вкупниот земјоделски аутпут над 88 милијарди денари. Растителното производство учествувало со речиси четири петтини во вкупното земјоделско производство. Тоа значи дека зборуваме за сектор во кој десетици милијарди денари економска активност зависат од нешто што често го гледаме само како нива, пластеник, овоштарник или стадо.
А денешната регионална статистика станува уште поинтересна кога ќе ја споиме со она што се случува годинава. Во август 2026 година цените на инпутите во земјоделството биле 7% повисоки од истиот месец лани, додека индексот на цените на земјоделскиот аутпут бил 2,2% понизок. Тоа не значи дека секој земјоделец заработува 9,2% помалку – таква пресметка би била погрешна бидејќи станува збор за два различни ценовни индекса. Но покажува во каква насока се движи притисокот: работите што му се потребни на земјоделецот за да произведува се поскапи од лани, додека ценовниот индекс на она што излегува од производството е понизок.
Тука концентрацијата во само два региона добива многу поголемо значење. Кога 59,3% од земјоделската додадена вредност се создава во Југоистокот и Пелагонија, проблем што на карта изгледа локален може многу лесно да стане проблем за целата земја. Лоша сезона, суша, град, недостиг на вода, болест кај растенијата или сериозен ценовен удар во еден од овие два региона веќе не е само проблем на земјоделците од неколку општини.
Од друга страна, истата концентрација покажува и каде Македонија веќе има нешто што не може да се изгради преку ноќ – знаење, традиција, производители, откупувачи, инфраструктура и специјализација. Југоистокот очигледно останува моторот на растителното производство, Пелагонија ја зголемува својата тежина во вкупната земјоделска вредност, а Полог во 2024 година излегува на прво место кај добиточното производство.
Затоа можеби веќе не е доволно да кажеме дека Македонија е „земјоделска земја“. Најновите бројки покажуваат нешто многу поконкретно – од осум региони, само два создаваат речиси 60% од земјоделската вредност. А тоа кажува многу повеќе за македонското земјоделство отколку бројот на ниви што ги гледаме покрај патот.
Автор: Бранко Стојкоски
