Први во месецот. Или петти. Или десетти, зависно од тоа кога во фирмата се исплаќа платата. Телефонот ќе засвети, ќе стигне известувањето од банка и барем за момент бројката на сметката ќе изгледа пристојно. Но потоа почнува вистинската математика. Маркети, сметки, превоз, облека, училиште, телефон, нешто за дома. А ако семејството нема сопствен стан, тука е и киријата. И така, многу пред да стигне следната плата, добар дел од претходната веќе има однапред позната адреса.
Најновата Синдикална минимална кошничка за септември покажува колку станала тесна таа математика. Според пресметката на Сојузот на синдикатите на Македонија, на едно четиричлено семејство овој месец му се потребни 69.432 денари за трошоците опфатени со кошничката. Само еден месец претходно сумата била 68.675 денари. Значи, за само триесетина дена семејната сметка станала потешка за уште 757 денари.
757 денари можеби не звучат драматично кога се гледаат сами. Но проблемот е што не почнуваме од нула.
Во септември минатата година истата кошничка изнесувала 65.077 денари. Денес е 69.432. Тоа се 4.355 денари повеќе секој месец за само една година, според споредбата на ССМ. Ако само за илустрација ја пренесеме таа месечна разлика на дванаесет месеци, зборуваме за 52.260 денари. Тоа не значи дека секое семејство реално потрошило точно толку повеќе – кошничката е модел со сопствена методологија, но многу добро ја покажува големината на промената.
Каде одат 69.432 денари?
Најголемото парче не е изненадување. 25.259 денари месечно се предвидени само за храна и пијалаци. Тоа се 36,4% од целата кошничка. Или, преведено во дневна математика, околу 842 денари дневно за четири лица, ако месечниот износ едноставно го поделиме на 30 дена. Тоа е околу 210 денари по човек дневно за храна и пијалаци. Секако, никој не пазари така рамномерно секој ден, па ова е само илустрација на размерот, а не препорачан дневен буџет.
Но храната е само почетокот.
За образование во септемвриската кошничка се предвидени 7.192 денари, за облека и обувки 6.799, за домување, вода, струја и гас 6.379, за рекреација и култура 5.592, а за транспорт 5.409 денари. Комуникациите носат уште 3.677 денари, рестораните и хотелите 4.130, личната и домашната хигиена 2.699, здравството 1.196 и останатите стоки и услуги 1.100 денари.
Кога сите овие ставки ќе се видат одделно, полесно се разбира зошто семејството често има чувство дека „ништо посебно не купило“, а парите сепак исчезнале. Не мора да има телевизор, нов телефон, викенд во странство или големо непланирано купување. Доволно е да се соберат дваесетина сосема обични трошоци.
А потоа доаѓа најголемата разлика – дали живеете во свој или во изнајмен стан.
За четиричлено семејство со изнајмен стан од 60 квадратни метри, ССМ ја пресметува септемвриската кошничка на 84.807 денари. Тоа се 15.375 денари повеќе од основната варијанта. Ставката за станарина, вода, електрична енергија и греење во тој случај достигнува 21.754 денари.
И тука приказната станува многу поинтересна од уште една вест за „поскапување на кошничката“.
Да замислиме семејство со две плати од по 50.000 денари. Не тврдиме дека тоа е просечно македонско семејство, туку го користиме само како лесен пример за пресметка. Во домот влегуваат 100.000 денари.
Ако семејството живее во сопствен дом и неговите трошоци приближно одговараат на структурата на синдикалната кошничка, по 69.432 денари би останале 30.568 денари.
Ако истото семејство плаќа кирија според моделот на ССМ, по 84.807 денари би останале 15.193 денари.
Од тие пари потоа треба да дојде сè што не се вклопило во моделот или е поскапо од предвиденото, како поправка на автомобил, роденден, лек, расипана машина за перење, регистрација, поголема сметка, семејна прослава, викенд, заштеда или нешто сосема трето.
И тоа е веројатно причината зошто две семејства со идентични приходи можат да имаат сосема различно чувство за сопствениот стандард. Едното има решено станбено прашање, другото секој месец почнува со кирија. Едното има две деца, другото едно. Некој оди пеш до работа, некој вози 40 километри дневно. Статистиката може да направи просечна кошничка, но не постои просечно семејство што живее токму според неа.
Затоа ни бројката од 69.432 денари не треба да се чита како фактура што секое домаќинство ја добива на крајот од месецот. Синдикалната минимална кошничка е пресметка на ССМ според нивната методологија и не е исто што и официјалниот индекс на трошоците на живот на Државниот завод за статистика. Последните официјални податоци на ДЗС покажуваат дека во август потрошувачките цени пораснале за 0,4% во однос на јули.
Но кошничката кажува нешто што процентите понекогаш не успеваат да го доловат.
Како изгледа месецот кога ќе го претвориме во денари.
25.259 за храна, 7.192 за образование, 6.799 за облека и обувки, 5.409 за транспорт и ако немате сопствен покрив над глава – целата пресметка оди до 84.807 денари.
Затоа можеби погрешното прашање е: „Колкава плата земате?“. Многу поважно колку од таа плата навистина останува откако ќе го платите животот?
Б.С.
