„Кај нас пет луѓе работат работа што во странска компанија ја работат тројца. Не затоа што се помрзливи, туку затоа што немаме исти машини, исти процеси, ист пазар, а понекогаш ни исти менаџерски навики.“
Вака би можел да ја опише ситуацијата еден наш соговорник, кој е сопственик на мала производствена компанија од Скопје. Неговата фирма има триесетина вработени, работи солидно, редовно исплаќа плати и со години се обидува да најде нови клиенти. Но кога ќе се спореди со голем странски производител кој работи во Македонија, разликата не е само во бројот на вработени. Разликата е во машините, технологијата, пристапот до пазари, организацијата, капиталот и количината работа што еден вработен може да ја создаде.
А најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека зад ваквата слика стои една навистина необична бројка.
Во 2024 година во Македонија имало 3.280 претпријатија под странска контрола. Тоа се само 4,7% од претпријатијата во опфатениот бизнис сектор. Но во тие компании биле ангажирани 24,2% од вработените, а тие создале дури 37% од вкупната бруто-додадена вредност во опфатениот деловен сектор.
Со други зборови, ако статистиката ја претвориме во слика од 100 фирми, помалку од пет би биле под странска контрола.
Но нивната економска тежина би била многу поголема од нивниот број.
Не е работата само во тоа чија е фирмата
Најлесно би било од ова да се извлече заклучок дека странските компании едноставно се „подобри“ од домашните. Но бројките не го докажуваат тоа. Странските компании во Македонија не се случаен примерок од сите фирми. Меѓу нив има големи фабрики, банки и други финансиски субјекти надвор од конкретниот статистички опфат, телекомуникациски и ИТ компании, трговски системи и компании кои се дел од големи меѓународни групации. Малата семејна продавница од Кавадарци и фабрика што произведува за европски автомобилски концерн едноставно не стартуваат од иста позиција.
Сепак, разликата е доволно голема за да заслужува внимание.
Странски контролираните компании ангажираат приближно една четвртина од работниците во опфатениот деловен сектор, а создаваат повеќе од една третина од додадената вредност. Тоа не е исто што и профит. Бруто-додадената вредност, поедноставено, ја мери новосоздадената економска вредност во производството и услугите, а не парите што на крајот остануваат на сметката на сопственикот.
Најголемиот дел од додадената вредност кај овие компании доаѓа токму од преработувачката индустрија – 35,3%. Следуваат ИТ и комуникациите со 16,7%, а трговијата и поправката на моторни возила со 11,5%.
Тука повторно би се вратиле кај нашиот соговорник.
„Јас можам да купам нова машина. Проблемот е што треба да знам дека ќе имам работа за неа следните пет години. Голема странска компанија често ја има нарачката пред да ја донесе машината. Јас прво треба да инвестирам, па потоа да барам кому ќе му продавам.“
Тоа не е статистички факт, но добро го илустрира еден од механизмите што можат да ја создадат разликата: пристапот до капитал, технологија, know-how, воспоставени клиенти и меѓународни пазари.
И токму тука приказната станува поголема од вообичаената дебата „домашни против странски компании“.
Кој всушност создава најмногу вредност?
Интересен е и пасошот на капиталот. Дури 92,8% од странските филијали се контролирани од европски земји. Компаниите контролирани од земји членки на Европската Унија опфаќаат 44,6% од странските филијали, но во нив работат 62,8% од вработените во сите странски контролирани компании и тие создаваат 61,9% од нивната додадена вредност.
А кога ќе се погледне од кои држави доаѓа економски најзначајниот капитал, на врвот не е Германија.
На прво место е Австрија, чии компании учествуваат со 17,4% во додадената вредност создадена од странски контролираните претпријатија. Следува Холандија со 11%, Германија со 9,7% и Обединетото Кралство со 9%.
Тоа отвора едно многу поинтересно прашање од тоа колку странски инвестиции влегле во земјата.
Што треба да направи една домашна компанија за еден ден да создава повеќе вредност со истиот број луѓе?
„Да можев утре да вработам уште десет луѓе, не знам дали би го направил тоа“, би рекол нашиот соговорник. „Попрво би вложил во опрема и во луѓето што веќе ги имам, за триесетмина да произведуваат како четириесет.“
И можеби токму тука е поважниот дел од приказната.
Со години економската дебата во Македонија се врти околу тоа колку нови компании ќе дојдат, колку работни места ќе отворат и колку странски инвестиции ќе привлечеме. Но овие бројки отвораат друго прашање, како дел од продуктивноста, технологијата, организацијата и пристапот до големи пазари што ги носат меѓународните компании да се пренесат и кај домашните?
Зошто 4,7% е мал број, а 37% воопшто не е.
И кога толку мал дел од компаниите создава толку голем дел од економската вредност, веќе не се работи само за тоа од каде им е сопственикот. Приказната е за тоа како работат.
Автор: Бранко Стојкоски
