Во една фабрика машините работат, производството оди, нарачките се испорачуваат, а на крајот на месецот низ погонот поминуваат помалку работници отколку пред една година. На прв поглед, нешто во оваа слика не се совпаѓа. Ако една индустрија произведува повеќе и прави поголем промет, природно би било да очекуваме дека ќе има потреба и од повеќе луѓе. Но најновите податоци за македонската индустрија покажуваат токму спротивно – производството расте, прометот расте, а бројот на работници продолжува да се намалува.
Во јули 2026 година индустриското производство во Македонија било за 1,3% поголемо отколку во јули минатата година. Само неколку недели подоцна стигна уште една бројка што ја дополнува сликата, односно вкупниот промет во индустријата во истиот месец пораснал за 2,7% на годишно ниво. На домашниот пазар растот е уште поголем – 8,5%, додека прометот на странските пазари е зголемен за 1,9%. Значи, гледано само низ производство и продажба, јули воопшто не изгледа како лош месец за индустријата.
Но потоа доаѓа третата бројка. Бројот на работници во индустријата е намален за 2,6% во споредба со јули 2025 година. И не станува збор само за еден лош месец. Ако се погледнат првите седум месеци од годинава, бројот на работници е за 2,8% помал отколку во истиот период минатата година.
Со други зборови, македонската индустрија во моментов произведува нешто повеќе, остварува поголем промет, а тоа го прави со помал број работници.
Не се намалуваат работниците само во една индустрија
Уште поинтересно станува кога ќе се отвори статистиката по сектори. Во рударството и вадењето камен бројот на работници е намален за дури 7,8%, во преработувачката индустрија за 2,3%, а во снабдувањето со електрична енергија, гас, пареа и климатизација за 0,9%. Намалување има и кај сите главни индустриски групи што ги следи ДЗС – од енергија и капитални производи до трајни и нетрајни производи за широка потрошувачка.
Токму преработувачката индустрија е особено интересна. Таму бројот на работници е намален за 2,3%, а производството во јули во исто време е зголемено за 3,4%. Тоа е можеби најчистиот пример за промената што се случува, поточно секторот произведува повеќе од пред една година, но со помал број вработени.
И растот не е рамномерно распределен. Производството на пијалаци, на пример, е зголемено за 14,1%, производството на основни фармацевтски производи и фармацевтски препарати за 15,6%, а кај другите неметални минерални производи ДЗС регистрира огромен раст од 85%. Од друга страна, производството на енергија е намалено за 22,2%, капиталните производи за 2,9%, а трајните производи за широка потрошувачка за 9,9%.
Тоа е важно бидејќи покажува дека зад општата бројка од +1,3% всушност стои индустрија што се движи со различни брзини. Некои погони растат силно, други произведуваат помалку, а вкупниот број на луѓе што работат во индустријата оди надолу.
Дали машините ги заменуваат луѓето?
Најлесниот заклучок би бил дека автоматизацијата полека ги заменува работниците. Роботизирани производни линии, нови машини, софтвер, подобра организација и сè поголема продуктивност навистина овозможуваат една фабрика денес да произведе повеќе со помалку луѓе отколку порано.
Но од овие статистички податоци не можеме да кажеме дека токму автоматизацијата е причината за падот на вработеноста.
Можно е дел од објаснувањето да е таму, но може да има и многу попрозаични причини. Компаниите со години зборуваат за недостиг на работници во одредени професии. Дел од производството може да се преселува од трудоинтензивни кон попродуктивни дејности. Компаниите можат да инвестираат во опрема и да не ги заменуваат работниците што заминуваат. Може да се менува и бројот на работни часови, структурата на производството или едноставно да растат оние фабрики на кои им требаат релативно помалку луѓе.
Статистиката не ни кажува кој од овие фактори е пресуден. Но ни покажува дека промената веќе постои.
И не е само јулска случајност. Во периодот јануари–јули 2026 индустриското производство е за 0,9% повисоко од истиот период минатата година. Прометот во индустријата во истиот седуммесечен период е зголемен за 2,3%. А бројот на работници е намален за 2,8%.
Токму овие три бројки една до друга можеби најдобро ја доловуваат сликата: производство +0,9%, промет +2,3%, работници -2,8%.
Не значи дека секоја фабрика во Македонија произведува повеќе со помалку луѓе. Не значи ниту дека продуктивноста автоматски пораснала за разликата меѓу овие проценти. За таква пресметка би биле потребни подетални податоци за реалниот аутпут, работните часови и структурата на индустријата.
Но трендот отвора едно многу поголемо прашање. Со години главната грижа беше дали Македонија има доволно фабрики и дали тие ќе создаваат нови работни места. Ако сегашната слика продолжи, прашањето постепено може да стане поинакво, односно колку работни места ќе бидат потребни за истото или поголемо производство?
Бидејќи фабриката на иднината не мора да биде фабрика без луѓе. Но многу веројатно нема да биде ни фабриката што ја паметиме, во која поголема производна линија автоматски значеше и десетици нови вработувања.
А првите знаци дека тој однос се менува можеби веќе се гледаат во македонските бројки.
Автор: Бранко Стојкоски
