Да посееш денес, а да не знаеш ни приближно по која цена ќе го продадеш родот по неколку месеци. Да платиш гориво, семе, ѓубриво, препарати и работници, а на крај откупувачот да ти ја каже цената. Вака сè почесто изгледа земјоделската математика во Македонија, каде производителите предупредуваат дека работата на нива станува сè поризичен бизнис.
Најголемиот проблем е што трошоците не чекаат. Тие мора да се платат веднаш. Од друга страна, цената по која ќе се продаде производот најчесто се дознава многу подоцна.
И официјалните бројки го покажуваат притисокот. Во јуни годинава, вкупните трошоци во земјоделството биле за 6,4 проценти повисоки отколку една година претходно, додека цените на земјоделските производи пораснале за 4,5 проценти. Особено силно поскапеле енергијата и горивата, за 14,6 проценти на годишно ниво. Поскапува и механизацијата, а со неа и секој посериозен обид за модернизирање на производството.
Економистите посочуваат дека ваквата разлика е суштината на проблемот. Ако трошоците растат побрзо од приходите, земјоделецот секоја година има помал простор за заработка. Една лоша откупна цена, послаб принос или временска непогода може целата сезона да ја претвори во загуба.
Тоа годинава особено се почувствува кај житото. Земјоделците пресметуваа дека производството на килограм пченица, зависно од приносот, чини меѓу 17 и повеќе од 20 денари. Кога откупната цена не може да ги покрие вложувањата, изборот е тесен: да се продава со загуба, да се чека подобра цена или производството следната година да се намали.
„Колку сакаат, толку ќе ни платат“, беше една од реакциите на производителите за време на жетвата. Реченицата можеби звучи грубо, но добро го опишува чувството кај дел од земјоделците кога производот е веќе собран, складирањето чини, а парите се потребни веднаш.
Слична нервоза има и меѓу лозарите. Годинава беа утврдени откупни цени од 21,8 денари за килограм Вранец и 20 денари за Смедеревка, но дел од производителите сметаат дека тоа не е доволно за трошоците што ги имаат.
„Сè е скапо, нафта, препарати, работна сила“, реагираа лозарите, посочувајќи дека само мало зголемување на откупната цена тешко може да ги следи поскапувањата што ги плаќаат во текот на целата година.
Познавачите на секторот велат дека проблемот не е само во една култура или една сезона. Земјоделството одамна функционира со тесни маржи, а кога во исто време растат горивото, репроматеријалите, работната рака и механизацијата, ризикот значително се зголемува.
Дополнителен проблем е што земјоделецот не може едноставно да го запре процесот кога нешто ќе поскапи. Нивата мора да се обработи кога е време. Посевот мора да се заштити. Грозјето мора да се бере кога ќе созрее. Ако се пропушти моментот, загубата е уште поголема.
Државата има механизми за субвенции и интервентни мерки, а во текот на годинава беа исплаќани средства за повеќе категории производители. Сепак, земјоделските здруженија бараат поддршката повеќе да се врзува со реалните производствени трошоци и со состојбата на пазарот.
Зашто на крајот пресметката е прилично проста. Земјоделецот може да работи цела година, да произведе добар род и сепак да не заработи. Ако таквата математика се повторува неколку сезони по ред, следната одлука веќе не е што да се посее.
Туку дали воопшто да се сее.
Б.З.М.
