Пред неколку години курирот пред врата беше нешто што го чекавме повремено. Денес ѕвони за патики од интернет, козметика, телефонска маска, подарок, облека од домашен Instagram-профил, пакет од странство или нешто што сме го нарачале доцна навечер додека сме скролале на телефон.
Онлајн купувањето толку брзо влезе во секојдневието што доставата речиси престанавме да ја доживуваме како посебна услуга. Гледаме дека производот чини 1.490 денари, притискаме „нарачај“, а оние 150, 180 или 200 денари што ќе се појават за испорака ги прифаќаме како ситница. Само што, кога таквите „ситници“ ќе се соберат, доставата почнува да станува производ сама за себе.
И токму тука има интересна приказна што ретко ја гледаме. Државниот завод за статистика посебно ги следи поштенските и курирските дејности, а во официјалната класификација тука не влегуваат само класичните писма и пакети. Категоријата опфаќа собирање, транспорт и испорака на пратки, локална испорака на нарачки, па дури и посебна категорија за достава на храна на домашна адреса. Со други зборови, зад она обично „ќе ви го пратиме по карго“ денес стои цела индустрија што расте заедно со навиката да купуваме без да станеме од каучот.
Најинтересно е колку брзо се смени односот кон пакетите. Податоците на ДЗС покажуваат дека во 2020 година преку поштенскиот сообраќај биле евидентирани околу 81 илјада пакетни пратки, а во 2024 година бројката достигнала околу 159 илјади. Тоа е речиси двојно повеќе за само четири години. Во истиот период класичните писмоносни пратки се намалиле од околу 27 милиони на 23,5 милиони. Писмото полека исчезнува од нашето секојдневие, пакетот оди во спротивна насока.
Приказната е многу едноставна, затоа што никој не седнува на крајот на месецот и не вели: „Овој месец потрошив 1.150 денари за курирски услуги“. Плаќаме 150 денари кога ќе стигне дуксерот, 180 за детските патики, уште нешто за козметиката, достава за ручекот, па следната недела пристигнува пакет што сме го заборавиле дека сме го нарачале. Трошокот е расцепкан на толку мали парчиња што речиси и не го чувствуваме. Ако едно домаќинство има само шест достави месечно по 150 денари, тоа се 900 денари. Ако се десет – 1.500 денари. На годишно ниво, чисто математички, тоа се 10.800 или 18.000 денари. Ова не е официјална просечна потрошувачка на македонско семејство, туку пример што покажува колку лесно мала сума по нарачка станува забележлив годишен трошок.
Евтиниот производ понекогаш и не е толку евтин
Тука има уште еден феномен што вреди да се отвори. Кога купуваме физички во продавница, цената на етикетата во најголем дел ја доживуваме како цената што ќе ја платиме. Кај онлајн-купувањето производ од 590 денари со достава од 150 денари всушност чини 740 денари до врата. Доставата во тој пример додава повеќе од една четвртина врз цената на производот. Кај производ од 5.000 денари истите 150 денари речиси и не се забележуваат. Затоа курирскиот трошок најмногу ја менува математиката токму кај евтините импулсивни купувања, поточно оние за кои најлесно си велиме „ајде, не е скапо“.
Има и друга страна. Бесплатната достава не значи дека испораката физички не чини ништо. Некој мора да ја спакува нарачката, некој да ја преземе, да ја сортира, транспортира и да ја донесе до адресата. Трошокот може да го преземе трговецот, да го вгради во маржата или цената, да постави минимална вредност за бесплатна испорака или директно да му го наплати на купувачот. Затоа познатото „уште 300 денари до бесплатна достава“ е интересен психолошки момент, бидејќи понекогаш купуваме нешто што воопшто не сме планирале да го купиме само за да не платиме 150 денари за испорака.
ДЗС веќе ги следи цените на поштенските и курирските услуги како посебна статистичка категорија, што покажува дека доставата веќе не е маргинална услуга, туку дел од економијата што заслужува сопствен ценовен индекс. Во статистиката на услугите поштенските и курирските дејности се водат како посебен оддел во секторот транспорт и складирање.
Но приказната е поголема од куририте. Интернетот го промени начинот на кој ја гледаме цената. Производот веќе не мора да има само една цена. Има цена на производ, достава, понекогаш дополнителни давачки, а кај купувањето од странство може да се појават и други трошоци. Токму затоа најевтиното нешто што ќе го најдеме на екранот не мора да биде и најевтиното нешто што ќе стигне до нашата врата.
Следниот пат кога курирот ќе се јави со познатото „долу сум“, можеби вреди да се направи една мала пресметка. Не колку чинеше пакетот што го донел, туку колку пати во последниот месец сме ја платиле истата услуга. Затоа што новата потрошувачка навика можеби не е само дека купуваме повеќе преку телефон. Туку дека, без многу да забележиме, почнавме да плаќаме и за патувањето на секоја ситница до нашата врата.
Автор: Бранко Стојкоски
