Парите што влегуваат и излегуваат од Македонија најчесто ги забележуваме само кога директно нè засегаат. Некој добива пари од член на семејството кој работи во Германија, домашна компанија наплатува фактура од странски клиент, турист остава пари во хотел во Охрид, а македонско семејство плаќа апартман во Грција.
Во исто време фирмите увезуваат автомобили, гориво, лекови, машини и суровини, домашните компании извезуваат производи, странските инвеститори внесуваат капитал, а дел од заработените средства повторно заминуваат во странство. Поединечно, тоа се милиони различни трансакции. Кога ќе се соберат на едно место, ја добиваме онаа статистика што економистите ја нарекуваат платен биланс, односно финансиската сметка на Македонија со остатокот од светот.
Најновите квартални податоци на Народната банка, кои го опфаќаат периодот до 30 јуни 2026 година, овозможуваат токму така да се погледне македонската економија. На едната страна се извозот на стоки и услуги, приходите и различните трансфери од странство, а на другата увозот и плаќањата што ги правиме кон остатокот од светот. Потоа доаѓа финансиската сметка, каде што се гледа движењето на капиталот – директните инвестиции, портфолио-инвестициите, задолжувањето и останатите финансиски текови.
Затоа една изолирана бројка, колку и да изгледа голема, ретко ја кажува целата приказна. Земја може да има голем увоз, но истовремено и силен извоз на услуги, прилив на инвестиции или други извори на девизи. Важно е како сите тие текови изгледаат кога ќе се стават на иста сметка.
Не се сите пари од странство дознаки
Токму тука често се прави една грешка кога се зборува за Македонија. Практично секоја поголема сума што доаѓа од странство во јавноста знае да биде наречена „пари од дијаспората“. Методологијата на платниот биланс е посложена. Народната банка одделно ги следи стоките, услугите, примарниот и секундарниот доход, а во рамките на тие категории постојат дополнителни компоненти. Затоа не е коректно целиот секундарен доход, на пример, автоматски да се прогласи за дознаки од иселениците. Парите што ги испраќа човек кој работи во странство, приходот што домашна компанија го заработила продавајќи услуга на странски клиент и капиталот што странски инвеститор го вложил во фабрика во Македонија се приливи од странство, но економски се три сосема различни работи.
И токму потеклото на парите е можеби поважно од самата сума. Ако странски турист плати пет ноќевања, руча во ресторани и троши во локалните продавници, Македонија извезува туристичка услуга без производот физички да ја напушти земјата.
Кога македонска ИТ-компанија фактурира услуга на американски клиент, повторно се создава девизен прилив. Кога фабрика извезува производ во Германија, парите доаѓаат преку трет канал. Трансферот од наш иселеник има друга функција – често директно ја поддржува потрошувачката и животниот стандард на семејството што останало дома.
Затоа за долгорочната сила на економијата е важно не само колку девизи влегуваат, туку колкав дел од нив се заработени преку производство и услуги што Македонија може повторно да ги продаде на светот.
На крајот од вториот квартал постои уште една бројка што ја заокружува приказната. На 30 јуни 2026 година девизните резерви изнесувале околу 4,94 милијарди евра. Тие не се „заштедата на државата“ што Владата може едноставно да ја земе и да ја потроши за плати, пензии или патишта. Резервите имаат друга функција и се еден од клучните елементи на надворешната стабилност и монетарната рамка во која функционира македонската економија.
Зад тие речиси пет милијарди евра, но и зад целиот платен биланс, всушност стојат сосема обични сцени што ги гледаме секој ден. Камион со домашна стока ја минува границата кон Србија. Турист од Турција плаќа хотел во Скопје. Македонско семејство резервира летување во Грција. Фабрика плаќа машина од Италија. Програмер од Скопје испраќа фактура до компанија во Лондон. Иселеник од Швајцарија праќа пари на родителите. Странска компанија одлучува дел од капиталот да го вложи тука.
Секоја од овие трансакции изгледа мала кога ја гледаме сама, но сите заедно ја прават сметката на Македонија со светот. А токму од тоа колку успешно ќе заработуваме од светот, а колку ќе мора да му плаќаме, во голема мера зависи колку стабилна ќе биде таа сметка во годините што следуваат.
Автор: Бранко Стојкоски
