„За илјадарка.“ – веројатно е една од најчестите реченици што денес можат да се слушнат на бензинските пумпи во Македонија.
Не „полн резервоар“, не „40 литри“, не „до горе“, туку „за 1.000 денари“.
За многу возачи горивото одамна престана да се купува во литри. Се купува во сума што во тој момент може да се извади од паричникот. Некој става 500 денари за да истера уште неколку дена, друг 1.000, трет 2.000 пред подолг пат. Полн резервоар сè почесто е нешто што се прави пред одмор или службено патување, а не автоматска навика кога ќе светне црвената ламбичка.
И токму затоа најновата статистика е интересна.
Во јули годинава реалниот промет во трговијата на мало со автомобилски горива во Македонија пораснал за 13,2 проценти во однос на истиот месец минатата година. Вкупната трговија на мало, без моторни возила и мотоцикли, во истиот период бележи реален раст од 5,6 проценти.
На прв поглед тоа изгледа како едноставна приказна дека се купува повеќе гориво. Но зад бројката стои нешто што секој што секојдневно вози автомобил добро го знае.
Автомобилот во Македонија за огромен број луѓе не е луксуз. Тој е трошок што не може лесно да се избегне.
Човек може да се откаже од нови патики, може да ја одложи вечерата во ресторан, може овој месец да не купи телевизор или телефон. Но ако живее во Драчево, а работи во Центар, во понеделник наутро повторно мора да стигне на работа.
А автомобилот не прифаќа објаснување дека до платата останале уште шест дена.
Полн резервоар веќе изгледа сосема поинаку
Токму тука се менува психологијата на трошењето. Кога цените се високи, луѓето почнуваат да ја гледаат истата набавка поинаку. Наместо да размислуваат колку литри им се потребни, размислуваат колку денари можат да одвојат.
Затоа „за илјадарка“ е многу интересен економски феномен.
Ако еден литар гориво чини околу 80 денари, 1.000 денари се само околу 12,5 литри. Кај автомобил со резервоар од 50 литри, за целосно полнење би биле потребни околу 4.000 денари. Ова е само илустративна пресметка, а точната сметка зависи од актуелната цена и видот на горивото.
Но психолошката разлика е огромна. Четири пати по 1.000 денари некако изгледаат полесно од една сметка од 4.000 денари, иако на крајот од месецот математиката е иста.
Истото однесување одамна го гледаме и во други делови од секојдневието. Луѓето не секогаш го намалуваат вкупниот трошок, туку го делат на помали износи за полесно да го вклопат меѓу две плати.
Кај горивото тоа е особено видливо затоа што набавката постојано се повторува.
А токму сега имаме уште еден интересен сигнал. Увозните цени во производството на кокс и рафинирани нафтени производи во јули се зголемиле за 3,8 проценти само во однос на претходниот месец, покажуваат најновите податоци на ДЗС.
Тоа не значи дека малопродажната цена на бензинот или дизелот автоматски ќе се зголеми за истиот процент. Цените на пумпите зависат од повеќе компоненти и од одлуките за највисоките малопродажни цени. Но покажува дека нафтениот пазар повторно не е мирна категорија.
Колку навистина нè чини автомобилот?
Горивото, всушност, е само трошокот што најчесто го гледаме.
Сопственикот на автомобил плаќа регистрација и осигурување. Менува масло и филтри, купува гуми, плаќа паркинг. Доаѓаат мали и големи сервиси, понекогаш акумулатор, понекогаш сопирачки. А потоа, кога најмалку треба, на контролната табла ќе светне нешто што никој не сакал да го види.
Ако автомобилот е купен на кредит или лизинг, доаѓа и месечната рата.
Затоа човек што вели дека троши 6.000 денари месечно за колата затоа што толку става гориво, всушност речиси сигурно го потценува вистинскиот трошок.
Регистрацијата одеднаш доаѓа еднаш годишно, но економски гледано има месечна цена. Исто е со гумите, со сервисот и со осигурувањето.
А најголемиот трошок речиси никогаш не го гледаме во паричникот. Тоа е губењето на вредноста на самиот автомобил.
Автомобил купен денес за 20.000 евра по неколку години најчесто нема да вреди 20.000 евра, без оглед колку внимателно бил чуван. Разликата е реален трошок на сопственоста, само што за него не добиваме сметка секој месец.
И кога сето тоа ќе се собере, се поставува едно непријатно прашање: Колку дена во месецот работиме само за автомобилот?
За едно семејство тоа можеби се два или три дена од приходот. За друго една недела. Кај домаќинство со два автомобили сумата станува уште посериозна.
Но и покрај тоа, луѓето продолжуваат да возат. Не затоа што не знаат дека автомобилот чини, туку затоа што алтернативата не е секогаш практична.
Ако родител наутро треба да остави едно дете во училиште, друго во градинка, да стигне на работа, попладне да оди во маркет и навечер на тренинг со детето, одлуката дали да има автомобил не се носи само со калкулатор. Се носи и со часовник.
Парадокс – Се жалиме на горивото, а трошиме повеќе
Токму затоа растот од 13,2 проценти е интересен.
Тој не мора да значи дека граѓаните одеднаш имаат повеќе пари или дека горивото им станало евтино. Јули е и месец на одмори и патувања, што природно влијае врз потрошувачката. Податокот е спореден со истиот месец од претходната година, па сезонскиот ефект делумно е контролиран, но од една месечна бројка не може да се извлече заклучок дека Македонците трајно возат 13,2 проценти повеќе.
Она што може да се каже е дека прометот со горива растел многу побрзо од вкупната малопродажба. И тоа прекрасно го опишува специфичниот карактер на овој трошок.
Кога храната ќе поскапи, може да се замени бренд.
Кога облеката е прескапа, купувањето може да се одложи.
Кога автомобилот ќе остане без гориво на половина пат до работа, нема многу простор за финансиска стратегија, туку се застанува на бензинска.
„Колку?“
И тука повторно се враќаме на онаа реченица од почетокот.
„За илјадарка.“
Можеби токму тие две зборчиња кажуваат повеќе за домашниот буџет од многу економски показатели.
Не се откажавме од автомобилите. Не престанавме да возиме. Само научивме големата сметка да ја делиме на помали.
А кога ќе се соберат сите фискални од бензинската на крајот од месецот, понекогаш излегува дека резервоарот сепак сме го наполниле, само никогаш не сме го виделе полн.
Автор: Бранко Стојкоски
