Стан, автомобил, пари на сметка, земјиште. Кога човек ќе почине, семејството најчесто знае што останало зад него и каде се наоѓа имотот. Но што ако зад починатиот останат биткоини, етериум или друга криптовалута вредна илјадници евра, а никој дома не знае ниту дека постои, ниту каде е зачувана?
Тогаш работата станува многу покомплицирана.
Криптовалутите можат да имаат реална пазарна вредност, но за разлика од парите во банка, нема шалтер на кој наследниците едноставно ќе се појават со решение за наследство и ќе побараат исплата. Ако криптовалутите се на приватен дигитален паричник, најважен е пристапот до него. Без лозинка, приватен клуч или таканаречена seed phrase, парите практично можат да останат заклучени засекогаш.
„Кај криптовалутите сопственоста на хартија и реалната можност да располагате со средствата не се секогаш иста работа. Може да сте наследник, а сепак да немате начин да стигнете до средствата“, објаснуваат познавачи на дигиталните финансии.
И токму тука е проблемот.
Проценките што со години кружат во криптоиндустријата покажуваат дека значителен дел од создадените биткоини со години не се поместени од адресите на кои се наоѓаат. Причините се различни. Изгубени лозинки, уништени компјутери, заборавени паричници, но и смрт на сопственици кои никому не оставиле податоци за пристап.
Во Македонија прашањето станува дополнително интересно затоа што дигиталното наследство сè уште нема детално разработена посебна правна рамка. Анализа објавена во 2026 година за дигиталното наследување во земјава посочува дека постојните правила за наследување, облигациони односи и заштита на личните податоци не даваат целосно јасни решенија за идентификување, проценување и пренесување на дигиталниот имот по смртта на сопственикот.
Тоа не значи дека криптоимотот едноставно исчезнува од наследството. Македонските прописи за данок на наследство, на пример, покрај недвижности, пари и хартии од вредност, препознаваат и друг подвижен имот над определена вредност. Наследниците од прв наследен ред се ослободени од данок на наследство. Но кога на сцена ќе влезат криптовалутите, практичниот проблем често доаѓа пред даночниот.
Најпросто кажано, прво треба да знаете дека парите постојат.
Ако починатиот купувал криптовалути преку регистрирана онлајн берза, наследниците може да се обидат да докажат кој е сопственик на сметката и врз основа на наследната документација да побараат пристап до средствата. Постапката зависи од правилата на конкретната платформа.
Но ако биткоините се чувале во таканаречен ладен паричник, на УСБ уред или на друг приватен уред над кој сопственикот имал целосна контрола, никој однадвор не може едноставно да ја ресетира лозинката.
„Блокчејнот не познава извод од матична книга на умрените. Ако приватниот клуч е изгубен, нема институција што може да издаде нов“, велат познавачи на криптопазарот.
Затоа сè повеќе сопственици на дигитален имот однапред оставаат инструкции што треба да се случи со него. Не мора лозинката да стои напишана покрај тестаментот. Напротив, експертите предупредуваат дека оставањето приватен клуч на обично парче хартија или УСБ може да создаде сериозен ризик некој да дојде до парите уште додека сопственикот е жив.
Една можност е во тестаментот да се наведе дека постои криптоимот и кому му се остава, а податоците за пристап да бидат обезбедени одделно, на место за кое наследникот ќе добие инструкции. Друга варијанта е користење специјализирани услуги или систем со повеќе клучеви, при што ниту едно лице само нема целосен пристап.
За македонските семејства ова можеби сè уште звучи како далечен проблем. Но бројот на луѓе што купуваат криптовалути расте, а дигиталниот имот не се гледа во гаража, во имотен лист или во фиока со банкарски книшки.
Понекогаш зад човек може да останат десетици илјади евра. Само што никој не знае каде се.
А без клучот, тие пари можат да бидат поблиску од кога било и истовремено недостижни засекогаш.
Б.З.М.
