Македонската економија расте, но една друга бројка покажува дека зад добрите податоци за БДП се случуваат промени кои не се толку едноставни. Во вториот квартал од 2026 година реалниот раст на БДП изнесува 4,3 проценти на годишно ниво, што на прв поглед е прилично силен економски резултат. Во исто време, најновите податоци за индустријата покажуваат дека бројот на работници во овој сектор во јули е намален за 2,6 проценти во споредба со истиот месец минатата година.
На прв поглед двете бројки како да не одат заедно. Ако економијата расте, логично би било да очекуваме повеќе производство, повеќе работа и повеќе вработени. Но БДП не кажува колку работници има во фабриките, ниту растот на економијата значи дека сите сектори растат со исто темпо. Еден дел од стопанството може силно да напредува, друг да стагнира, а трет да има помал број вработени. Токму затоа комбинацијата од раст на економијата и пад на индустриската вработеност е многу поинтересна од секоја од овие две статистики одделно.
Економијата може да произведува повеќе и со помалку луѓе
Едно од можните објаснувања е едноставно – продуктивноста. Денешната фабрика не изгледа како фабриката од пред десет или дваесет години. Новите производни линии, автоматизацијата, роботизацијата, софтверот и подобрата организација овозможуваат определено производство да се реализира со помал број работници. Компанија на која порано ѝ биле потребни 500 луѓе за определен обем на производство, со нова опрема можеби денес може да го постигне истиот резултат со помалку вработени.
Тоа само по себе не мора да биде лоша економска вест. Напротив, зголемувањето на продуктивноста е еден од предусловите за раст на платите и животниот стандард. Проблемот е што зад статистиката стојат вистински луѓе. Ако исчезнат десет нискоквалификувани работни места, а на нивно место се отворат три подобро платени позиции за инженери, техничари или оператори на современа опрема, компанијата може да стане попродуктивна и економијата да расте. Но седумте луѓе кои останале без работа нема автоматски да почувствуваат корист од економскиот раст.
Постои и друга страна на приказната која во Македонија веќе подолго време ја слушаме од работодавците – сè потешко се наоѓаат работници за одредени професии. Земјата истовремено има невработеност, но има и компании кои тврдат дека со месеци не можат да пополнат одредени работни позиции. Тоа е навидум чудна ситуација, но причината е што бројот на невработени сам по себе не кажува дали тие луѓе ги имаат квалификациите што ги бараат компаниите, дали живеат таму каде што се отворени работните места и, можеби најважно, дали понудената плата и условите се доволно привлечни за да ја прифатат работата.
Така може да се случи фабрика во еден град да бара машински техничари, електричари или оператори, додека во друг дел од земјата има луѓе кои бараат работа, но немаат соодветна квалификација или не можат секојдневно да патуваат до работното место. На хартија постојат и работник и слободно работно место. Во реалноста, тие никогаш не се среќаваат.
Работникот станува еден од најскапите ресурси
Тука постепено се менува и математиката на компаниите. Ако работник тешко се наоѓа, ако платите растат, а истовремено технологијата станува подостапна, фирмите имаат сè поголема економска причина да инвестираат во автоматизација. Машината има висока почетна цена, но потоа може да работи со години. Не оди во пензија, не заминува во странство и не треба повторно да се бара преку оглас.
Ова не значи дека Македонија утре ќе остане без фабрички работници. Но значи дека типот на работници што ќе им биде потребен на компаниите постепено ќе се менува. Ќе има помалку простор за едноставни повторливи операции, а поголема побарувачка за луѓе кои знаат да управуваат со машини, да одржуваат автоматизирана опрема, да работат со софтвер или да решаваат проблеми кои машината не може сама да ги реши.
Токму тука може да биде еден од најголемите економски предизвици за Македонија во следните години. Досега голем дел од разговорот за инвестиции се сведуваше на тоа колку фабрики ќе се отворат и колку луѓе ќе вработат. Во иднина можеби поважното прашање ќе биде какви луѓе ќе им требаат на тие фабрики и дали домашниот пазар на труд ќе може да им ги обезбеди.
Истовремено, не треба секој пад на бројот на индустриски работници автоматски да се припишува на автоматизацијата. Од агрегатните статистички податоци не може да се заклучи колкав дел од намалувањето е резултат на технологија, колкав на недостиг на работници, промени во производството, затворање или намалување на капацитетите или други фактори. За таков заклучок би биле потребни подетални секторски податоци.
Најважното прашање е какви работни места создаваме
Затоа бројките за БДП и индустриската вработеност не треба да се читаат како контрадикција. Економијата може да расте и во исто време одредена индустрија да има помалку работници. Вистинското прашање е дали намалувањето на едни работни места е придружено со создавање нови, попродуктивни и подобро платени позиции.
За обичниот човек, впрочем, процентот на БДП не значи многу ако економскиот раст не стигне до неговото работно место и неговата плата. Компанијата може да произведува повеќе, да извезува повеќе и да биде попрофитабилна, но работникот економскиот напредок ќе го почувствува дури кога тоа ќе значи подобра плата, поголема сигурност или можност да премине на поквалитетно работно место.
Токму затоа интересната бројка деновиве не е само дека македонската економија пораснала за 4,3 проценти. Интересно е што паралелно со економскиот раст, бројот на вработени во индустријата во јули е намален за 2,6 проценти на годишно ниво.
Тоа не мора да биде знак дека нешто не е во ред со економијата. Но е сигнал дека таа се менува. А за Македонија можеби најважната економска тема во следните години нема да биде само дали ќе има работа, туку каква работа ќе има и дали ќе имаме луѓе подготвени да ја работат.
Автор: Бранко Стојкоски
