Кога Македонец ќе слушне „залог за добивање кредит“, првата асоцијација најчесто е стан, куќа или деловен простор. Потоа доаѓа автомобилот. Но листата тука не завршува. Според правилата што важат во Македонија, под залог може да се стави машина, опрема, возило, акции, побарување, па дури и животни. Да, и овци.
Тоа не е банкарска анегдота, туку можност што ја предвидува системот за заложно обезбедување во земјава. Централниот регистар јасно наведува дека во Заложниот регистар се запишува залог врз подвижни предмети, хартии од вредност, побарувања и други права. На конкретното прашање дали животни можат да бидат предмет на залог, одговорот е краток: „Да, може животни да бидат предмет на залог“.
Тоа практично значи дека земјоделец кој располага со стадо, механизација или друга вредна опрема има имот што, барем од правен аспект, може да послужи како обезбедување на побарување. Дали конкретна банка ќе го прифати токму тоа обезбедување е друго прашање. Банките ја проценуваат вредноста, ризикот и можноста предметот да биде наплатен ако должникот престане да ги сервисира обврските.
Тракторот, на пример, е многу поедноставна приказна.
Домашните банки и официјално предвидуваат залог на подвижни предмети како инструмент за обезбедување кај кредитирањето на компании. Во актуелните услови за дел од деловните кредити се наведуваат хипотека на недвижен имот, залог на подвижни предмети, права и хартии од вредност, меници и други инструменти што банката ќе ги оцени како соодветни. Од фирмите може да се бара и список на недвижниот и подвижниот имот со кој располагаат, како и доказ дека понуденото обезбедување навистина е нивно.
Банкарските познавачи објаснуваат дека тука нема многу романтика. За банката не е пресудно дали клиентот заложува машина за производство, камион или нешто што на обичниот граѓанин му звучи необично. Најважно е предметот да има утврдива вредност и, ако дојде до проблем со отплатата, да може да се продаде и од него да се наплати долгот.
Затоа еден стар трактор и нова земјоделска машина не се исто обезбедување, иако и двете се механизација.
Кај земјоделството ова прашање е особено интересно. Во Македонија постојат кредитни линии за примарно земјоделско производство преку кои може да се финансира набавка на земјоделска механизација, опрема, земјиште, долгогодишни насади, па и основно стадо. Финансирањето опфаќа и сточарство и одгледување расни животни.
Но тоа што нешто има вредност не значи дека банката автоматски ќе го прифати.
„Банката го оценува понуденото обезбедување според сопствените правила и кредитниот ризик“, објаснуваат банкарски познавачи. Во практика се гледа колку предметот вреди денес, колку брзо ја губи вредноста, дали постои пазар на кој може да се продаде и дали веќе е оптоварен со друг залог.
Токму затоа кај граѓаните и натаму доминира недвижниот имот. Кај станбените и хипотекарните кредити банките бараат хипотека на стан, куќа или друг недвижен имот, а износот што може да се добие најчесто е ограничен во однос на проценетата вредност на имотот. Кај една од домашните банки, на пример, кредитот може да достигне од 75 до 90 проценти од проценетата вредност, зависно од видот на купувањето и недвижноста.
Кај фирмите изборот е поширок. Во финансиските извештаи на домашните банки како обезбедување се среќаваат залог на недвижен имот, залог на подвижен имот, депозити, гаранции и други инструменти. Подвижниот имот може да значи возила, опрема, залихи и други предмети што имаат пазарна вредност.
А ако кредитот не се враќа?
Тогаш залогот престанува да биде само ставка на хартија. Суштината на заложното право е доверителот да може да се наплати од вредноста на предметот ако побарувањето не биде платено навреме.
Затоа, кога некој става имот под залог, приказната не е само „колку пари можам да земам“, туку и што може да изгуби ако не може да ги врати.
Некогаш е тоа станот. Некогаш автомобилот. Некогаш тракторот.
А според македонските правила, може да бидат и овците.
Б.З.М.
