Македонскиот пазар на труд влегува во необична фаза. Од една страна, официјалната статистика покажува дека во земјава сè уште има околу 90.000 невработени лица. Од друга, сè почесто од компаниите може да се слушне истата реченица – работници тешко се наоѓаат.
На прв поглед, двете работи не одат заедно.
Ако десетици илјади луѓе официјално се невработени, како е можно ресторани, продавници, градежни компании, производствени капацитети, транспортни фирми и други бизниси да имаат проблем да ги пополнат слободните работни места?
Најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека стапката на невработеност во второто тримесечје од 2026 година изнесува 11,3 проценти. Бројот на невработени во споредба со истиот период минатата година е намален за 1,5 проценти, додека бројот на активното население е зголемен за 0,8 проценти.
Но зад една стапка на невработеност се крие многу посложена приказна.
Проблемот повеќе не е само дали во земјата има луѓе без работа. Сè поважно станува прашањето дали невработените луѓе се наоѓаат таму каде што има работа, дали ги имаат квалификациите што ги бараат компаниите и можеби најважно – дали понудената плата и условите се доволно добри за тие да ја прифатат работата.
Токму тука се создава парадоксот на македонскиот пазар на труд.
Работно место може да постои, а работник за него сепак да нема.
Еден дел од проблемот е иселувањето. Во изминатите години значителен број работоспособни граѓани ја напуштија земјата или работат сезонски во странство. Особено чувствителни се професиите во кои работник со релативно кратко искуство може да добие значително повисока заработка во друга европска земја.
Но постои и втор проблем, а тоа е несовпаѓањето меѓу тоа што го бараат работодавачите и тоа што го нуди пазарот на труд.
Компанија може да бара заварувач, електричар, возач, мајстор, инженер или искусен продавач, додека меѓу невработените лица во истиот регион можеби нема доволно луѓе со тие квалификации. Во статистиката и едните и другите постојат, но на пазарот не можат едноставно да се спојат.
Третата причина е уште почувствителна, односно цената на трудот.
Просечната нето-плата во Македонија во јуни достигна 48.381 денар, според најновите показатели на ДЗС. Тоа не значи дека толкава плата добива секој работник. Просекот ги собира и високо платените сектори и работните места каде заработката е значително пониска.
За човек кој треба секој ден да патува до работа, да плаќа превоз, храна и други трошоци, разликата меѓу понудената плата и трошокот за одење на работа може да стане пресудна при одлуката дали воопшто ќе прифати одредено работно место.
Во исто време се менуваат и очекувањата на самите работници. Платата останува најважна, но сè поголема улога имаат работното време, слободните денови, можноста за напредување, односот на работодавачот и условите на работното место.
Затоа старата логика дека „ако некој е невработен, ќе прифати каква било работа“ сè потешко функционира.
И тука се појавува можеби најважното економско прашање.
Што ќе се случи ако бројот на расположливи работници продолжи да се намалува?
Првата реакција на пазарот логично би требало да биде раст на платите. Ако две компании се борат за ист работник, тој добива поголема преговарачка моќ. Следниот чекор за дел од компаниите може да биде автоматизација, инвестиција во технологија или вработување работници од странство.
Но за бизнисите кои работат со ниски маржи постои граница до која можат да ја зголемуваат цената на трудот без истовремено да ги зголемат цените на своите производи и услуги.
Така недостатокот на работници на крајот може да стане проблем и за потрошувачот.
Поскап труд значи повисоки трошоци за компаниите, а дел од тие трошоци порано или подоцна може да завршат во цената што ја плаќаме во продавница, ресторан, сервис или за некоја услуга.
Македонија затоа можеби веќе не се соочува со класичниот проблем што ја одбележуваше економијата со децении – „нема работа“.
Сè повеќе се отвора сосема поинакво прашање:
Има работа, има и 90.000 невработени – но дали има работници за работните места што се нудат?
С.Б.
