На касата сметката изгледа речиси исто како пред една година. Во кесата, сепак, има помалку производи.
Најновите официјални податоци откриваат нешто што граѓаните одамна го чувствуваат при секое пазарење, а тоа е дека парите не исчезнуваат само затоа што цените растат, туку затоа што за истиот износ денес се добива помало количество храна.
Во јуни 2026 година прометот во продавниците за храна, пијалаци и тутун бил повисок за само 0,1% во номинален износ во споредба со јуни минатата година. Но кога од пресметката ќе се отстрани влијанието на цените, реалниот промет бил намален за 4,2%. Преведено на секојдневен јазик, потрошувачите оставиле речиси иста сума пари на касите, но со тие пари купиле значително помала количина производи.
Ако едно домаќинство минатата година купувало прехранбени производи во вредност од 10.000 денари, падот од 4,2% ориентациски би значел дека денес со сличен износ добива количество производи што претходно би чинело околу 9.580 денари. Сметката не се намалила, туку се намалила содржината во кесата.
Тивката штедливост што не се гледа на касата
Разликата меѓу номиналниот и реалниот промет е една од најважните, но и најмалку разбрани економски бројки. Номиналниот промет покажува колку пари вкупно биле потрошени. Реалниот промет покажува колкаво количество производи и услуги навистина било купено, откако ќе се исклучи ефектот на променетите цени. Кога номиналниот промет стои во место, а реалниот паѓа, тоа значи дека растот на цените го „изел“ пазарувањето.
Граѓаните не мора целосно да престанат да купуваат за да се забележи пад на животниот стандард. Доволно е постепено да го заменат поскапото месо со поевтино, да купат едно шише масло наместо две, да се откажат од десертот, да изберат помало пакување или да го одложат купувањето производ што не е неопходен. Таквата штедливост не создава празни продавници – создава полупразни колички.
Токму затоа податокот за пад од 4,2% е посилен од обична информација за инфлацијата. Тој не покажува само дека производите чинат повеќе, туку дека домаќинствата веќе го приспособуваат своето однесување.
Официјалната инфлација во јуни 2026 година изнесувала 3,4% на годишно ниво, додека индексот на цените на мало бил повисок за 3,6%. Во однос на мај, вкупните потрошувачки цени се намалиле за 0,5%, главно поради падот на цените на транспортот од 1,6% и на храната и безалкохолните пијалаци од 1,1%. Но едномесечното поевтинување не значи дека цените се вратиле на нивото од минатата година. Тоа само значи дека во јуни биле нешто пониски отколку во мај, додека во споредба со јуни 2025 година вкупното ценовно ниво останало повисоко. Затоа граѓаните можат истовремено да слушаат дека инфлацијата во еден месец е негативна, а сепак да чувствуваат дека нивната куповна моќ не се подобрува.
Цената може да се намали од 110 на 108 денари и повторно да биде значително повисока од некогашните 90 денари.
Храната зема половина од семејниот буџет
Падот на реалната продажба на храна е особено важен затоа што оваа категорија веќе зафаќа најголем дел од трошоците на македонските домаќинства.
Според најновата публикација „Македонија во бројки 2026“, во 2025 година дури 50,5% од вкупните расходи на просечното домаќинство биле наменети за храна и безалкохолни пијалаци. Вкупно 66,9% од расходите се користеле за основни потреби, како храна, облека, домување и одржување на домот. Тоа значи дека половина од семејната потрошувачка е концентрирана токму во категоријата во која сега се забележува реален пад на продажбата.
Кога домаќинството купува 4,2% помалку облека или мебел, купувањето најчесто може да се одложи. Кога купува помалку храна, последиците многу побрзо се чувствуваат во секојдневниот живот.
Семејствата почнуваат да ги следат акциите, да посетуваат повеќе маркети, да купуваат приватни трговски марки, да се откажуваат од одредени производи или да го менуваат неделното мени според она што е поевтино. На индивидуално ниво тоа изгледа како рационално пазарење. Кога се случува кај илјадници домаќинства истовремено, станува економски сигнал. Особено загрижува фактот што ценовниот притисок не мора да е завршен.
Вкупните индустриски производствени цени во јуни 2026 година биле повисоки за 6,2% во однос на истиот месец минатата година. Во производството растот изнесувал 5,2%, цените во снабдувањето со електрична енергија, гас и пареа биле повисоки за 11,2%, а во рударството за 24,5%. На домашниот пазар производствените цени биле повисоки за 4,3% на годишно ниво. Енергијата поскапела за 10,9%, трајните производи за широка потрошувачка за 4%, а нетрајните производи, во кои спаѓа голем дел од секојдневните производи, за 4,8%.
Производствените цени не се исто што и цените на полиците. Тие покажуваат колку чинат производите кога излегуваат од фабриките, пред трговските маржи, транспортот, даноците и останатите трошоци.
Сепак, кога производството, енергијата и суровините поскапуваат, дел од тој притисок со текот на времето може да се пренесе и врз крајните потрошувачи. Тоа не се случува автоматски ниту во целосен обем, но остава мал простор за брзо и широко поевтинување.
За гориво плаќаме 22,5% повеќе
Уште поизразена е разликата кај горивата. Во јуни номиналниот промет во трговијата со автомобилски горива бил повисок за дури 22,5% во споредба со истиот месец минатата година. Реалниот раст, односно по исклучувањето на ценовниот ефект, изнесувал само 2,5%. Ова значи дека голем дел од дополнителните пари оставени на бензинските станици не произлегуваат од драматично поголема потрошувачка, туку од повисоката вредност на набавеното гориво.
За потрошувачот резултатот е ист. Повеќе пари се одвојуваат за движење до работа, патување и секојдневни обврски, а помалку остануваат за други категории. Токму тука семејниот буџет се притиска од две страни.
Храната зема повеќе од половина од расходите, а превозот станува дополнителен товар. Домаќинството не може целосно да престане ниту да јаде ниту да патува до работното место, па штедењето се префрла на облека, одмор, рекреација, култура, опремување на домот или создавање заштеда.
Статистиката веќе покажува дел од ова однесување. Во трговијата со непрехранбени производи, без гориво, номиналниот промет во јуни бил намален за 3,7%. Реалниот индекс, според објавените податоци, бил повисок за 1,4%, што укажува дека движењата по категории не се еднообразни и дека ценовните промени различно влијаат врз различни производи.
Но кај храната пораката е многу почиста. Плаќаме речиси исто. Купуваме помалку. Тоа е тивка форма на пад на животниот стандард, бидејќи не се гледа преку празна каса или ненадејна криза. Се гледа во секое мало откажување што домаќинството го прави за да го задржи износот на сметката под контрола.
Еден производ се остава на полица, друг се заменува со поевтина верзија, а трет се купува само кога е на акција.
На крајот од месецот семејството можеби потрошило исто колку и претходно, но живеело со помалку. Затоа најважната економска бројка за јуни не е само инфлацијата од 3,4%, туку можеби е падот од 4,2% во реалната продажба на храна.
Инфлацијата кажува колку се промениле цените. Падот на реалниот промет покажува што граѓаните биле принудени да направат поради тоа. А одговорот е едноставен – да ја платат истата сметка и дома да однесат попразна кеса.
С.Б.
Прочитајте и Од секои 1.000 денари, 505 одат за храна: Македонската плата најбрзо исчезнува во фрижидерот
