Просечната плата во Македонија се приближува до психолошката граница од 50.000 денари, но најновите официјални податоци покажуваат зошто голем број граѓани сè уште немаат чувство дека живеат подобро.
Проблемот не е само колку пари влегуваат во домаќинството. Уште поважно е колкав дел од нив останува откако ќе се купат основните производи.
Македонското домаќинство во 2025 година трошело дури 50,5% од вкупните расходи за храна и безалкохолни пијалаци. Тоа значи дека од секои потрошени 1.000 денари, приближно 505 денари завршувале за леб, месо, млеко, овошје, зеленчук, масло, пијалаци и останати прехранбени производи.
За сè друго – сметки, облека, превоз, лекови, комуникации, образование, одмор, култура и заштеда – останувале другите 495 денари.
Податоците се содржани во најновата публикација „Македонија во бројки 2026“ на Државниот завод за статистика. Таа покажува и дека просечното домаќинство трошело околу 66,9% од расходите за задоволување на основните потреби, во кои покрај храната влегуваат облеката, домувањето и опремувањето и одржувањето на домот.
Тоа практично значи дека две третини од семејниот буџет се распределуваат уште пред домаќинството да почне да размислува за годишен одмор, нов автомобил, забава, хоби, дополнително образование или создавање финансиска резерва.
За рекреација 13 денари, за образование само два
Најдобро се гледа притисокот врз животниот стандард кога целата потрошувачка ќе се претстави како банкнота од 1.000 денари.
Од тие 1.000 денари, 505 одат за храна и безалкохолни пијалаци. За домување, вода, електрична енергија, гас и други горива се издвојуваат уште 77 денари, а за транспорт околу 68 денари.
Алкохолните пијалаци и тутунот земаат 54 денари, рестораните и хотелите 52, опремувањето и одржувањето на домот 45, облеката и обувките 41, а здравствените потреби 35 денари.
За комуникации остануваат 29 денари, за рекреација и култура само 13, додека статистичкиот удел на образованието изнесува два денари од секои потрошени 1.000.
Ова не значи дека секое семејство има идентична структура на трошоци, ниту дека домаќинствата буквално издвојуваат само два денари за образование. Станува збор за просечна распределба на вкупните расходи на анкетираните домаќинства, при што дел од образованието се финансира јавно или не се појавува како директен месечен приватен трошок.
Но соодносот сепак покажува нешто многу важно: кога половина од потрошувачката оди за храна, просторот за личен развој, култура, одмор и долгорочни инвестиции станува исклучително тесен.
Во 2025 година уделот на храната се намалил минимално во однос на 2024 година, од 50,8% на 50,5%. Сепак, тој останал повисок отколку во 2023 година, кога изнесувал 50,1%.
Истовремено, уделот на транспортот пораснал од 5,2% во 2024 на 6,8% во 2025 година. Трошоците поврзани со ресторани и хотели се зголемиле од 4,5% на 5,2%, додека облеката и обувките паднале од 5,6% на 4,1% од вкупните расходи.
Тоа не мора да значи дека облеката станала поевтина. Едно можно објаснување е дека, кога храната, превозот и другите неопходни ставки земаат поголем дел од расположливите пари, домаќинствата едноставно го одложуваат купувањето нова облека и обувки.
Потрошувачката затоа не е само приказ на желбите на граѓаните. Таа е и приказ на нивните ограничувања.
Просечната нето-плата во мај 2026 година достигна 49.544 денари и беше повисока за 8,2% во споредба со истиот месец минатата година. Но тоа е просек на сите исплатени плати и не значи дека секој вработен располага со толкав месечен приход.
Кога само илустративно би ја примениле структурата на расходите врз износ од 49.544 денари, удел од 50,5% би одговарал на околу 25.020 денари за храна и безалкохолни пијалаци.
За транспорт би одговарале околу 3.369 денари, за домување и енергија 3.815 денари, за ресторани и хотели 2.576 денари, за здравје 1.734 денари, а за рекреација и култура само околу 644 денари.
Ова не е официјална месечна кошница и не треба да се толкува како точна сметка за секој граѓанин. Платата е индивидуален приход, додека структурата на расходите се однесува на домаќинства со различен број членови и повеќе извори на приходи. Сепак, пресметката добро ја илустрира пропорцијата во која основните потреби го притискаат семејниот буџет.
Во Европската Унија за храна одат околу 13 од секои 100 евра
За споредба, храната и безалкохолните пијалаци во 2024 година учествувале со 13,2% во вкупната потрошувачка на домаќинствата во Европската Унија. Тоа значи дека европските домаќинства просечно издвојувале околу 132 од секои потрошени 1.000 евра за оваа категорија.
Методологиите на македонската анкета за буџетите на домаќинствата и европската статистика за финалната потрошувачка не се целосно идентични, па бројките не треба механички да се споредуваат како совршено еднакви показатели. Сепак, разликата е доволно голема за да ја покаже суштината.
Во побогатите економии храната може да биде поскапа во апсолутен износ, но за неа се троши помал процент од вкупниот расположлив буџет. Кога приходите се повисоки, по купувањето на основните производи остануваат повеќе пари за домување, патување, култура, образование, осигурување, инвестиции и заштеда.
Оваа појава е добро позната во економијата, односно со растот на приходите, потрошувачката за храна може да продолжи да расте во денари или евра, но нејзиниот удел во вкупниот буџет обично се намалува.
Затоа вистинската мерка на животниот стандард не е само цената на лебот, ниту само висината на платата. Важен е односот меѓу нив и количеството пари што останува откако ќе се наполнат фрижидерот и оставата.
Во Македонија храната во 2025 година поскапела за 5,2% во однос на претходната година, додека вкупната инфлација изнесувала 4,1%. Цените во рестораните и хотелите пораснале за 7,2%, а рекреацијата и културата за 6,4%.
Во јуни 2026 година годишната инфлација изнесувала 3,4%, а цените на мало биле повисоки за 3,6% во однос на јуни 2025 година. Иако инфлацијата во истиот месец се намалила за 0,5% во однос на мај, пониска месечна инфлација не значи враќање на цените на старото ниво. Таа само покажува дека просечното ценовно ниво во тој месец се движело надолу во споредба со претходниот.
Токму затоа граѓаните можат истовремено да слушаат дека платите растат и дека инфлацијата забавува, а сепак да чувствуваат дека парите исчезнуваат побрзо.
Тие не живеат од просечната стапка на инфлација. Живеат од производите што секој ден ги ставаат во кошничката.
За семејството кое најголемиот дел од парите го троши на храна, поскапувањето на основните производи има многу поголемо значење од поевтинувањето производ што го купува еднаш годишно. Затоа бројката од 50,5% е можеби поважна од самиот износ на просечната плата. Таа покажува дека фрижидерот не е само место каде што ја чуваме храната, туку дека тој станал најголемата ставка во македонскиот семеен буџет.
И сè додека од секои 1.000 потрошени денари, 505 мора да се остават за храна, растот на платите тешко ќе се почувствува како вистински раст на животниот стандард.
С.Б.
