На почеток изгледа безопасно. Ќе останеш уште еден час. Ќе завршиш уште една задача. Ќе одговориш на уште неколку пораки од дома. И така, ден по ден, работното време почнува да се шири како дамка. Прво ја јаде паузата, потоа вечерта, па викендот. На крај човек сфаќа дека повеќе не работи само на работа, туку работата му се вселила во животот.
Прекувремената работа долго време кај нас се гледаше како знак на вредност. Кој останува подолго, тој е сериозен. Кој си оди навреме, тој „гледа само саат“. Но, лекарите и познавачите на пазарот на трудот предупредуваат дека оваа логика е сè поскапа. Не само за работникот, туку и за компанијата.
„Човекот не е машина што може само да се рестартира наутро со кафе“, велат лекари по медицина на трудот.
Според нив, честото останување по работно време го зголемува заморот, го нарушува сонот и го држи организмот во постојана состојба на напнатост. Телото можеби издржува некое време, но сметката стигнува подоцна. Со главоболки, нервоза, висок притисок, болки во грб, проблеми со желудникот, па и со сериозно исцрпување.
Посебен проблем е тоа што прекувремената работа ретко останува само на еден ден. Таа лесно станува навика. Во многу фирми не се ни нарекува прекувремена, туку „да се заврши работата“. А работата, како што знаат вработените, никогаш не завршува целосно. Секогаш има уште еден мејл, уште еден извештај, уште една нарачка, уште еден клиент што не може да чека.
Економистите гледаат и друг агол. Велат дека работник кој постојано е преморен не е попродуктивен, туку само подолго седи на работното место.
„После одреден број часови, продуктивноста паѓа. Луѓето прават повеќе грешки, побавно носат одлуки и потешко се концентрираат“, оценуваат економски аналитичари.
Со други зборови, фирмата можеби добива повеќе часови, но не мора да добива и подобар резултат.
Тука е и домашниот живот, кој најчесто прв плаќа. Човек што секој ден се враќа дома исцеден нема многу трпение за разговор, за деца, за обврски, за нормален ручек без телефон на маса. Одмор има, ама на хартија. Телото е дома, главата уште е во канцеларија. Или во магацин. Или на терен.
Познавачите на работните односи велат дека најризични се средините каде што прекувременото останување се подразбира, а не се организира како исклучок.
„Проблем не е кога еднаш ќе се остане подолго поради итна работа. Проблем е кога тоа станува систем“, велат тие.
Во такви услови, вработените тешко кажуваат дека не можат повеќе, бидејќи стравуваат дека ќе изгледаат мрзливо или недоволно лојално.
Но, лојалноста не се мери со бројот на часови поминати под неонско светло. Ниту со тоа кој последен го гаси компјутерот. Добрата организација треба да спречи луѓето постојано да работат надвор од нормалното време. Ако една фирма секојдневно зависи од прекувремена работа, тоа најчесто значи дека има недостиг од луѓе, лош распоред или премногу задачи за премал тим.
Лекарите советуваат дека првите знаци не треба да се игнорираат. Постојан умор, несоница, раздразливост, пад на концентрацијата, чувство дека човек не може да се исклучи од работа. Тоа не се ситници. Тоа се сигнали.
„Кога телото ќе почне да бара пауза, подобро е да го слушнете навреме, отколку подоцна да ве сопре насила“, предупредуваат здравствени работници.
Прекувремената работа понекогаш е неизбежна. Има рокови, сезони, кризи, неочекувани ситуации. Но кога таа станува правило, тогаш веќе не зборуваме за посветеност, туку за трошење човек. А тоа никогаш не е добра деловна стратегија.
Работата треба да носи плата, сигурност и чувство дека човек придонесува. Не треба да му го земе здравјето, сонот и мирот. Зашто на крај, највисоката цена не ја плаќа фирмата. Ја плаќа човекот што секој ден си вели: „Ајде уште малку“. Па уште малку. Па уште малку.
Б.З.М.
