Акцијата некогаш вредеше нешто. Се зборуваше дека фирмата има иднина, дека ќе расте, дека „само треба време“. Денес, компанијата е во стечај, тргувањето е запрено, а малите акционери седат со хартија која на пазарот повеќе никој не ја бара. Прашањето е едноставно, но болно: што сега?
Прво, треба да се расчисти една работа. Ако една компанија пропадне, тоа не значи автоматски дека акционерот веднаш добива некаква исплата. Напротив. Акционерите се последни во редот. Пред нив се банките, доверителите, вработените, државата, добавувачите. Дури ако по продажба на имотот и подмирување на сите обврски остане нешто, тогаш може да се зборува за исплата кон сопствениците на акции.
А тоа, во практика, ретко се случува.
„Малите акционери најчесто дознаваат колку е ризична акцијата дури кога фирмата веќе влегла во стечај. Тогаш пазарната надеж се претвора во правна процедура, а таму емоции нема“, велат познавачи на пазарот на капитал.
Најважно е акционерот да провери во каква состојба е компанијата. Дали е во стечај, ликвидација, реорганизација или само има финансиски проблеми. Тоа не е исто. Ако фирмата е во стечај, постапката ја води стечаен управник и суд. Ако е во ликвидација, се затвора, но можеби има имот од кој може да се подмират обврските. Ако има реорганизација, шансите се мали, но не се целосно изгубени.
Проверка може да се направи преку Централниот регистар, преку објави на компанијата ако сѐ уште постојат, преку Македонската берза ако акцијата котирала таму, како и преку Централниот депозитар за хартии од вредност. Брокерската куќа преку која некогаш биле купени акциите исто така може да даде насока.
„Не е паметно акционерот да чека некој да го побара. Треба сам да провери дали има постапка, кој ја води и дали постојат рокови за пријавување побарувања или за учество во собрание“, објаснуваат економистите.
Тука има една важна разлика. Акционерот не е класичен доверител. Тој не ѝ позајмил пари на фирмата, туку купил сопственички удел. Тоа значи дека ја дели судбината на компанијата. Ако таа работи добро, има дивиденда, раст на вредноста, право на глас. Ако пропадне, акционерот го носи ударот.
Во вакви ситуации често се јавува и друга дилема: дали акцијата може да се продаде? Ако тргувањето е запрено, одговорот најчесто е не, барем не на редовен берзански начин. Ако сѐ уште се тргува, можно е да се продаде, но по цена која обично е симболична. Купувачи има малку. Понекогаш ги нема воопшто.
„Кога фирма е пред крај, пазарот веќе ја има пресметано лошата вест. Затоа цената паѓа драстично пред акционерот воопшто да сфати што се случува“, велат аналитичарите.
Малите акционери треба да бидат внимателни и со понуди од луѓе кои ветуваат дека „ќе ги средат документите“ или дека „има начин да се извлечат пари“. Кај пропаднати компании често се појавуваат посредници кои користат збунетост. Ако некој бара пари однапред за наводна исплата, тоа е сигнал за претпазливост. Секоја информација треба да се проверува преку официјални институции, не преку муабети.
Ако акциите веќе немаат пазарна вредност, останува барем административно да се утврди што стои во евиденцијата. Некои акционери ги чуваат тие акции со години, иако практично немаат вредност. Други бараат начин да ги отпишат, особено ако водат лична или фирмена даночна евиденција. За тоа, сепак, треба совет од сметководител или даночен советник, затоа што правилата зависат од конкретниот случај.
Најгорката лекција е стара, ама често се заборава: акцијата не е штеден влог. Нема гаранција. Нема сигурна камата. Нема држава што ќе ја покрие загубата само затоа што компанијата паднала. Кога се купува акција, се купува и ризик.
Затоа економистите советуваат парите никогаш да не се ставаат во една компанија, колку и да изгледа стабилно во моментот. Особено не заштеди кои му требаат на семејството за стан, лекување, школување или секојдневен живот.
На крај, ако сте сопственик на акции од пропадната фирма, најреално е да ги проверите документите, да видите дали има активна постапка, да контактирате брокер или депозитар и да не очекувате чудо. Понекогаш ќе има мал остаток за распределба. Понекогаш ништо.
Грубо звучи, ама така функционира пазарот. Кога фирмата тоне, акционерот не стои на брегот. Тој е веќе во бродот.
Б.З.М.
