Еден телефонски повик, една „специјална понуда“, едно ветување дека производот лекува, штеди струја или го решава проблемот со болките во зглобовите. Толку е доволно за многу постари граѓани да останат без неколку илјади денари, а понекогаш и без цела пензија. Трговските измами не се нова појава, но сè почесто ги погодуваат токму оние што најтешко можат да ја поднесат штетата.
Најчести се приказните со производи што се продаваат како „чудо“. Масажери, магнетни појаси, апарати за притисок, душеци, филтри за вода, препарати за здравје, пакети со храна или домашни апарати. Се нудат преку телефон, на врата, преку летоци, на презентации во ресторани, па и преку социјални мрежи. Прво звучи љубезно. Потоа доаѓа притисокот.
„Само денес важи попустот“, „останале уште неколку парчиња“, „ова го земаа сите што беа пред вас“, „ако не го купите сега, утре ќе биде двојно поскапо“. Познато сценарио.
Економистите велат дека постарите лица се ранлива група не затоа што се наивни, туку затоа што измамниците точно знаат каде да притиснат. На здравје, на страв, на осаменост, на доверба.
„Трговецот што сака чесно да продаде производ нема потреба да брза купувач. Кога има притисок, кога нема јасна цена, кога нема фискална сметка или договор, тоа веќе е сигнал за внимателност“, велат познавачи на потрошувачките права.
Проблемот е што многу пензионери се срамат да пријават. Ќе кажат дома, па ќе слушнат: „Како можеше да наседнеш?“ И тука завршува приказната. Производот останува во шкаф, парите се потрошени, а трговецот продолжува понатаму. Утре кај друг човек.
Една од најчестите замки се таканаречените бесплатни презентации. Граѓаните добиваат покана за ручек, подарок или здравствено советување. Таму им се прикажува производ со „посебни карактеристики“, често по цена многу повисока од реалната. Се потпишуваат документи набрзина, без читање. Некои купувачи дури подоцна сфаќаат дека се согласиле на плаќање на рати.
„Кога купувачот не добил време да размисли, кога не му е објаснето што потпишува и кога му се ветува ефект што не може да се докаже, тогаш не зборуваме за нормална продажба, туку за манипулација“, објаснуваат експертите.
Има и поедноставни измами. На врата доаѓа лице што се претставува како сервисер, промотор или застапник на фирма. Нуди замена на дел, проверка на апарат, попуст за пензионери. Бара готовина. Не остава документ. По неколку дена телефонот е исклучен.
Кај онлајн купувањето приказната е уште покомплицирана. Постарите граѓани сè почесто користат телефони и социјални мрежи, но не секогаш разликуваат регистрирана продавница од лажна страница. Фотографијата е убава, цената ниска, коментарите изгледаат убедливо. Производот пристигнува, ама не е тоа што било прикажано. Или воопшто не пристигнува.
Познавачите советуваат семејствата да не реагираат со карање, туку со разговор. Да се провери кој продава, дали има фирма, адреса, телефон, услови за враќање, фискална сметка. Да не се даваат лични податоци преку телефон. Да не се потпишува ништо без читање. И најважно, да не се купува под притисок.
„Добар совет е едноставен: ако понудата не може да почека до утре, најверојатно не е добра понуда“, велат економистите.
Трговските измами најчесто не изгледаат како измами во првиот момент. Изгледаат како љубезен разговор, како попуст, како грижа за здравјето, како шанса да се купи нешто корисно. Токму затоа се опасни.
А постарите, со пензии што и онака тешко ги покриваат месечните трошоци, немаат простор за скапи лекции. Една погрешна куповина може да значи одложена сметка, помалку лекови, помалку храна. Затоа секој сомнителен повик, секоја „само денес“ понуда и секој трговец што брза да земе пари треба да се дочека со едно кратко прашање: зошто толку брзате?
Б.З.М.
