На тезга во Скопје, килограм јаболка од увоз знае да биде поевтин од јаболката што доаѓаат од македонски овоштарник. Домат од Турција, компир од Египет, кромид од Холандија, лук од Кина. Патувале стотици, некогаш и илјадници километри, поминале складишта, камиони, граници и ладилници, а сепак на крајот често излегуваат поевтини од домашното производство.
На прв поглед звучи нелогично. Но, за земјоделците и економистите, приказната е прилично јасна.
„Цената не ја прави само нивата. Ја прават количината, организацијата, субвенциите, складирањето, транспортот и договорите со големите купувачи“, објаснуваат економисти кои го следат пазарот на храна.
Во многу земји од каде што се увезува овошје и зеленчук, производството е поставено како индустрија. Не станува збор за неколку ниви и семејство што бере рачно од утро до мрак. Станува збор за огромни површини, модерна механизација, евтина работна сила, ладилници, сортирање, пакување и однапред договорен пласман. Кога некој произведува десетици илјади тони, секој килограм излегува поевтин.
Кај нас сликата е поинаква. Многу производители работат на мали парцели, со скапо гориво, скапа струја, поскап репроматеријал и неизвесен откуп. Денес има цена, утре нема. Денес трговецот купува, утре вели дека му стигнала поевтина роба од увоз.
„Домашниот земјоделец често произведува без сигурност кому ќе продаде. Тоа е најскапиот модел на производство“, велат познавачи на аграрниот сектор.
Тука почнува вистинскиот проблем. Не е само прашање дали македонскиот домат е повкусен или дали нашата пиперка е подобра. Прашањето е кој може да ја издржи играта на големите количини и ниските маржи. Големите увозници купуваат на камиони, па дури и на цели контингенти. Преговараат за цена, земаат роба во сезона кога во земјата извозник има вишок и потоа ја пласираат таму каде што има побарувачка.
Домашниот производител, пак, често доаѓа сам на пазар. Или зависи од откупувач. Нема ладилник. Нема простор да чека подобра цена. Ако праската зрее денес, мора да ја продаде денес или утре. Ако не, ќе скапе. Тука трговецот ја има предноста.
„Најголемата слабост не е во квалитетот, туку во организацијата. Ние имаме производ, но немаме доволно силен систем зад тој производ“, велат агроекономистите.
Увозната роба често влегува во земјава во период кога таму од каде што доаѓа е врв на сезона. Тогаш цената паѓа. Ако во некоја земја има голема берба на портокали, кромид или компир, производителите сакаат брзо да ја исфрлат робата на пазар. Подобро евтино да се продаде отколку да остане во магацин. За увозниците тоа е шанса.
И транспортот, колку и да изгледа скап, не секогаш ја крева цената драматично. Кога камионот е полн, кога логистиката е разработена и кога робата оди во голем обем, трошокот по килограм станува мал. Понекогаш помал од трошокот што го има домашен производител кој со комбе носи неколку гајби до пазар.
На тоа се додава и улогата на трговските синџири. Тие сакаат редовна испорака, иста големина, ист изглед, сигурни количини и цена што може да се планира. Увозната роба често го исполнува тоа. Домашната, иако посвежа и често поквалитетна, знае да биде нерамномерна. Денес има многу, утре нема доволно.
„Пазарот не простува романтика. Купувачот гледа цена, трговецот гледа маржа, а производителот гледа како да преживее сезона“, велат економистите.
Затоа на крајот се случува апсурдот. Потрошувачот сака домашно, ама гледа во паричник. Земјоделецот сака фер цена, ама нема сила сам да ја диктира. Трговецот носи тоа што му е поисплатливо. И така, јаболкото од далеку понекогаш станува поевтино од јаболкото од соседната општина.
Решението не е во тоа да се затворат границите. Тоа би ја кренало цената за граѓаните и би го намалило изборот. Проблемот е подлабок. Потребни се здружени производители, ладилници, договорено производство, посериозен откуп и помалку стихија. Земјоделецот не може секоја година да игра лотарија со времето, цената и трговците.
Додека тоа не се смени, тезгите ќе ја покажуваат истата слика. Домашното ќе се фали како подобро, увозното ќе се продава како поевтино, а купувачот ќе стои меѓу двете гајби и ќе пресметува. Килограм по килограм.
Б.З.М.
