На автобуските станици, на аеродром, пред амбасади, во редици за документи, Македонија одамна ја гледа својата најскапа загуба. Не се тоа само куфери, билети во еден правец и пораки од типот „ќе се снајдам некако“. Тоа се луѓе што државата ги школувала, семејства што ги кревале со години, градови што полека остануваат без гласна младост. И прашањето веќе не е зошто си одат. Тоа го знаеме. Прашањето е што треба да се направи за да имаат причина да останат.
Одговорот, велат економистите, не е во патриотски говори. Не е ни во кампањи со насмеани лица и слогани за иднината. Млад човек не останува дома затоа што некој му рекол дека треба да ја сака земјата. Останува ако може да живее од својата плата, ако гледа ред, ако има шанса да напредува без да моли некого, ако утре може да планира стан, семејство, нормален живот.
„Младите не бегаат само од ниски плати. Бегаат од чувство дека овде ништо не зависи од нив“, велат познавачи на пазарот на труд.
Тука е сржта на проблемот. Платата е важна, многу важна. Но ако работното место се добива преку партија, ако способниот чека, а послушниот напредува, ако дипломата вреди помалку од телефонски повик, тогаш млад човек брзо пресметува. И најчесто, пресметката го носи надвор.
Во приватниот сектор, состојбата е шарена. Има компании што вложуваат, плаќаат подобро, обучуваат кадар, даваат простор за раст. Но има и такви што уште мислат дека млад работник треба да биде среќен само затоа што има работа. Осум часа на хартија, десет во реалност. Пријавен на минималец, остатокот во плик. Без јасен договор, без почит, без чувство дека некој го гледа како човек, а не како заменлив дел.
Економистите предупредуваат дека токму тука државата мора да биде построга.
„Не може да се зборува за задржување млади, а истовремено да се толерира сива економија, неплатен труд и злоупотреба на почетници“, велат тие.
Според нив, првата линија на одбрана не е грандиозна стратегија, туку нормален инспекциски систем, фер договори и јасни правила за работодавците.
Платите, сепак, остануваат најголемиот тест. Млад инженер, медицинска сестра, мајстор, келнер, програмер или наставник не ги споредува своите примања само со соседната фирма. Ги споредува со Германија, Австрија, Словенија, Хрватска. Телефонот му е полн со пораки од другари што веќе заминале. Гледа колку заработуваат, како живеат, колку им останува по кирија и сметки. И тогаш дома му изгледа тесно.
Но задржувањето не значи секоја плата веднаш да стане европска. Тоа е невозможно преку ноќ. Значи да има јасен пат. Денес почетна плата, утре повисока. Денес практикант, утре тим-лидер. Денес закупец во гарсониера, утре човек што може да земе стан без да му помага цела фамилија. Малку сигурност. Малку перспектива. Не многу филозофија.
„На младите треба да им се покаже дека трудот се исплати тука, а не само надвор“, велат експерти за вработување.
Тоа значи платени практикантства, поврзување на факултетите со реални компании, повеќе технички и стручни обуки, но не на хартија. Обуки што завршуваат со работа, не со сертификат за во фиока.
Посебна приказна се малите градови. Таму младите често не заминуваат прво во странство, туку во Скопје. Ако ни таму не најдат простор, следната станица е надвор. Затоа, познавачите велат дека развојот не смее да биде собран само во главниот град. Треба работа во Штип, Битола, Прилеп, Тетово, Куманово, Струмица. Треба индустриски зони што навистина работат, локални бизниси што растат, јавни услуги што не личат на казна.
Има уште еден дел, помалку видлив, но тежок. Довербата. Младите сакаат да живеат во земја каде што лекарски преглед не е борба со шалтери, каде што судот не трае вечно, каде што администрацијата не те гледа како да ѝ пречиш, каде што улицата е средена, автобусот доаѓа, градинка има место. Тоа не се луксузи. Тоа е живот.
Задржувањето на младите нема да се реши со една мерка. Ниту со субвенција од неколку месеци. Младите не бараат чудо. Бараат фер шанса, плата што не исчезнува до петнаесетти, систем што не ги понижува и држава што нема да ги третира како статистика.
Ако тоа го нема, ќе продолжат да заминуваат. Тивко, уредно, со спакуван куфер и со истата реченица што ја слушаме со години: „Не ми се оди, ама што да правам тука?“
Б.З.М.
