Сè почесто парите од кредит не завршуваат во нов мебел, автомобил, реновирање или летување. Завршуваат таму каде што веќе одамна гори. На минус на сметка, на стара рата, на неплатена сметка, на долг кај роднина, на картичка што секој месец се „крпи“ колку да не пукне.
Граѓаните сè почесто влегуваат во банка не затоа што планираат нешто ново, туку затоа што се обидуваат да го спасат старото. Да затворат еден долг со друг. Да земат потрошувачки кредит за да го покријат дозволениот минус. Да ја исплатат кредитната картичка. Да ги соберат ситните долгови во една поголема рата.
„Ова не е класично задолжување за инвестиција, туку задолжување за преживување“, велат економистите.
Според нив, разликата е голема. Кога некој зема кредит за стан, за работа, за образование или за нешто што му ја подобрува иднината, тоа има економска логика. Но, кога кредитот оди за да се покријат сметки од претходниот месец, тогаш проблемот не исчезнува. Само се преместува.
На хартија, многу семејства изгледаат стабилно. Има плата. Има редовен приход. Нема доцнење во банка. Но, дома математиката е друга. Плата влегува, рати излегуваат. Потоа сметки, храна, гориво, лекови, училиште, градинка, некоја поправка во станот. И толку. До следната плата се живее со картичка, минус или позајмица.
Еден банкарски познавач вели дека сè повеќе клиенти не прашуваат колку ќе платат вкупно, туку само колку ќе им биде месечната рата.
„Прашањето најчесто е: колку ќе ми биде ратата? Не прашуваат колку ќе ги чини кредитот по три или пет години. Тоа покажува дека луѓето гледаат како да го поминат месецот, а не како ќе изгледа нивната финансиска состојба понатаму“, вели тој.
Најчести се потрошувачките кредити. Брзи, едноставни, без многу објаснување. Дел од граѓаните ги користат за рефинансирање, односно за спојување на повеќе долгови во еден. Тоа понекогаш може да помогне, особено ако новиот кредит има пониска камата и подолг рок. Но, ако по рефинансирањето повторно се користи минус, повторно се празни картичка и повторно се земаат ситни позајмици, тогаш долгот само расте.
Економистите предупредуваат дека најопасна е навиката долгот да се гледа како нормален дел од платата.
„Кога човек ќе се навикне секој месец да живее со однапред потрошени пари, многу тешко се враќа назад. Проблемот не е само кредитот. Проблемот е кога кредитот станува редовен приход“, велат финансиски аналитичари.
Сликата е позната. Се зема кредит од 3.000 евра за да се затворат долгови од 1.500 или 2.000 евра. Остатокот оди за нешто што одамна се одложувало. Поправка на автомобил, бела техника, лекарски преглед, облека за деца. Неколку месеци изгледа полесно. Потоа стигнува новата рата. А старите трошоци не исчезнале.
Не е секогаш неодговорност. Често е притисок.
Цените одамна не се чувствуваат како бројки од статистика, туку како празна кеса од маркет. Сметките не чекаат. Ратите не чекаат. Детето не може да чека чевли следната година. Автомобилот не прашува дали имаш пари кога ќе се расипе. И тогаш банката станува првата врата на која се тропа.
„Граѓаните не земаат кредити затоа што сакаат луксуз. Голем дел земаат затоа што не можат да ги усогласат приходите со реалните трошоци. Тоа е суштината“, велат економски познавачи.
Проблемот, според нив, не е само во граѓаните, туку и во ниската финансиска отпорност на домаќинствата. Малкумина имаат заштеда за два или три месеци. Еден непланиран трошок може да го урне целиот домашен буџет. А кога нема резерва, се оди кон кредит.
Банките, од своја страна, оценуваат ризик, проверуваат примања и кредитна историја. Но, тоа не значи дека семејството навистина лесно ја поднесува ратата. Едно е бројката да помине во систем. Друго е дома, на кујнска маса, кога ќе се пресмета што останува за живот.
Финансиските советници велат дека првиот чекор не е нов кредит, туку ладна пресметка. Колку се должи, каде се должи, колкава е каматата и што мора веднаш да се затвори. Потоа доаѓа тешкиот дел: кратење на трошоци, одложување купувања и избегнување нови задолжувања.
„Кредитот може да биде алатка, но не смее да биде кислородна маска секој месец. Ако секој месец мора да се задолжувате за да преживеете, тогаш не ви треба само кредит. Ви треба нова домашна сметка“, велат експерти.
А граѓаните? Тие најчесто не бараат големи совети. Бараат месецот да заврши без ново доцнење. Без повик од банка. Без срам пред роднина од кого веќе еднаш позајмиле. Да се затвори едно дупче, па ќе се мисли за другото.
Б.З.М.
