На тезгите има сè. Црвен домат, кромид во мрежа, пиперки, компири, краставици. Само што, кога ќе се погледне декларацијата, приказната станува малку чудна. Кромидот стигнал од Перу. Доматот од Буркина Фасо. Лукот од Кина. А земјава, барем на хартија, има ниви, сонце, вода, земјоделци и традиција.
Прашањето е едноставно, ама одговорот не е баш пријатен: како стигнавме до тоа основна храна да патува илјадници километри до македонската трпеза?
Познавачите на пазарот велат дека не станува збор само за трговска мода или за каприц на големите маркети. Проблемот е подлабок. Домашното производство е сè понестабилно, количините се мали, квалитетот не секогаш е изедначен, а трговците сакаат сигурна испорака. Секој ден. Во иста количина. Со иста цена колку што е можно подолго.
„Маркетите не купуваат романтика, туку континуитет. Ако домашниот производител може да испорача денес 200 килограми, утре ништо, а задутре друга цена, трговецот ќе бара увозник што му носи стабилна количина“, велат економисти што го следат аграрниот пазар.
Земјоделците се жалат дека немаат сигурен пласман, ниска им е откупната цена, скапи им се ѓубривото, нафтата, струјата, работната рака. Трговците, пак, велат дека домашното производство не е доволно организирано. Нема доволно ладилници, нема складирање, нема долгорочни договори, нема сериозно планирање што и колку ќе се сади.
И така, кога домашниот кромид ќе го снема или ќе стане прескап, доаѓа кромидот од друга страна на светот.
Најчесто граѓаните реагираат кога ќе ја видат земјата на потекло.
„Па нели имаме наше?“, прашуваат луѓе на пазар. Имаме, но не секогаш доволно. И не секогаш тогаш кога му треба на пазарот.
Еден дел од проблемот е сезоната. Домашниот домат не може да биде евтин и масовен цела година. Ако се произведува во пластеници, трошоците растат. Ако се чека сезона, тогаш во зимските и раните пролетни месеци празнината ја пополнува увозот. Тоа е логика на пазарот, колку и да звучи апсурдно кога држава со земјоделски краеви јаде зеленчук од далечни земји.
Но, сезоната не е единствениот изговор.
Аграрни експерти велат дека Македонија со години го губи ситниот, но стабилен производител. Младите не остануваат на нива. Старите се откажуваат. Работници тешко се наоѓаат, а и кога ги има, дневниците се високи за земјоделец што не знае по која цена ќе му биде откупен родот.
„Не може земјоделството да се држи само на субвенции и на навика. Потребни се договорено производство, откупни центри, складирање и јасен план. Без тоа, увозот секогаш ќе биде полесното решение“, велат познавачи на состојбите.
Проблем има и во навиките на купувачите. Сите сакаат домашно, ама често посегнуваат по поевтиното. Ако увезениот кромид е поевтин за неколку денари, многумина ќе го земат него. Не од љубов кон Перу, туку од мака со домашниот буџет.
Трговците тоа добро го знаат. На крајот, полицата се полни со она што може да се продаде.
И тука не е вината само кај купувачот. Кога платите се ограничени, а цените растат, патриотизмот на каса има краток здив. Човек гледа цена, не географија.
Сепак, економистите предупредуваат дека долгорочно ова е лош сигнал. Ако домашното производство продолжи да се намалува, земјата ќе станува сè позависна од увоз, а тоа значи поголема изложеност на ценовни шокови, транспортни трошоци и кризи што не зависат од нас.
Денес е кромид од Перу. Утре може да биде компир, грав, јаболко, нешто што некогаш се сметало за „наше без прашање“.
На тезгите, приказната изгледа обично. Неколку мрежи кромид, неколку гајби домати, налепница со земја на потекло. А зад таа мала налепница стои цел систем што крцка. Земја има. Луѓе сè помалку. Производство има, ама недоволно организирано. Пазар има, ама бара сигурност.
И затоа, додека домашната нива чека подобри услови, камионите и контејнерите ја полнат чинијата.
Б.З.М.
