Детето прво не учи што е пари од банка, туку од дома. Од масата во кујна. Од кусурот во продавница. Од тоа дали родителот ќе каже „не може сега“ или ќе попушти по третото молење пред рафтот со играчки.
Економистите често велат дека финансиските навики не почнуваат со првата плата, туку многу порано, со првиот џепарлак. И тука родителите се, сакале или не, првата банка на детето. Не затоа што треба да му даваат пари без крај, туку затоа што токму тие го учат што значи да се чека, да се избира и да се одложи желбата.
„Децата многу рано разбираат дека парите служат за купување, но не разбираат веднаш дека тие се ограничени“, објаснуваат познавачите на лични финансии.
Според нив, најлошата порака што може да ја добие едно дете е дека секоја желба мора веднаш да се исполни. Денес бонбони, утре играчка, задутре телефон. И така, малку по малку, се создава човек кој тешко прави разлика меѓу потреба и каприц.
Најпростата лекција почнува со мала сума. Џепарлак еднаш неделно, јасно договорен, без постојано додавање „уште малку“. Ако го потроши за два дена, останува без пари до следната недела. Не како казна, туку како лекција.
„Парите што ги добива детето треба да имаат рамка. Ако родителот постојано го спасува, детето не учи да планира, туку учи дека секогаш има резервен излез“, велат економистите.
Во пракса, тоа значи едноставни правила. Детето сака играчка од 1.000 денари, а добива 200 денари неделно? Тогаш се договара дека треба да одвои дел од џепарлакот неколку недели. Тука почнува штедењето. Не со големи зборови, туку со трпение. Со тегла, касичка, плик или мала тетратка каде што се запишува колку има и колку уште му недостига.
Една од најчестите грешки е кога родителите за пари зборуваат само кога има нервоза.
„Немаме пари“, „скапо е“, „не барај глупости“. Детето тогаш не учи финансиска дисциплина, туку страв или срам од пари. Многу подобро е да се зборува мирно и конкретно.
На пример: „Имаме пари за храна, сметки и заштеда. За оваа играчка сега не планиравме пари“. Просто. Детето не мора да ја знае целата домашна сметка, но треба да разбере дека семејниот буџет не е бунар без дно.
Експертите советуваат децата да се вклучуваат и во секојдневни купувања. Во маркет може да им се даде мала задача, да изберат овошје до одредена цена или да споредат две исти работи со различна цена. Така учат дека не е секогаш најважно што е најшарено или најблиску до каса.
„Финансиската писменост кај децата не се гради со предавања, туку со повторување на мали ситуации“, велат познавачите. „Кога детето ќе види дека родителот споредува цени, прави список и не купува сè што ќе му падне в очи, тоа го запомнува“.
Важно е и родителите да не ја мешаат љубовта со купување. Подарокот е убав. Изненадувањето исто така. Но ако секое плачење завршува со купена работа, детето брзо ја чита играта. А децата брзо учат, особено кога гледаат дека функционира.
Штедењето не треба да биде претставено како мака. Напротив, како пат до нешто што навистина го сака. Денес одвојува 50 денари, утре уште 50. По некое време ја купува играчката само. Тој момент вреди повеќе од самата играчка. Детето првпат чувствува дека само стигнало до целта.
Тука родителот треба да пофали, но не театрално. Доволно е: „Ете, сам си собра. Видиш дека може“. Кратко, човечки.
Финансиските навики не се создаваат преку ноќ. Ќе има грешки. Детето ќе потроши сè на ситници. Ќе се покае. Ќе бара уште. Тука е најтешкиот дел за родителот, да не попушти веднаш.
Затоа што првата банка не е онаа на улица, со шалтери и картички. Првата банка е дома. Таму детето првпат дознава дека парите се бројат, се чуваат, се планираат и понекогаш, колку и да сакаме, не се трошат веднаш.
Б.З.М.
