Парите што со години мирно стоеја на штедна книшка веќе не им изгледаат толку мирни на граѓаните. Камата мала, цените високи, а чувството исто: штедиш, ама како да не одиш напред. Затоа сè повеќе луѓе почнуваат да гледаат кон берзата, не како место за брза заработка, туку како можна алтернатива за долгорочно чување и зголемување на вредноста на парите.
Оваа промена не се случува преку ноќ. Македонските граѓани традиционално ѝ веруваат на банката. Парите таму се „на сигурно“, се знае колку има, се знае каде се. Но, економистите предупредуваат дека сигурноста има цена. Ако каматата е пониска од растот на трошоците за живот, реално парите губат вредност.
„Штедењето во банка не е погрешно, но граѓаните мора да разберат дека тоа не е единствена опција. Ако парите стојат со години и носат минимален принос, тогаш штедачот практично плаќа цена за сигурноста“, велат економистите.
Берзата, пак, носи поинаква логика. Таму нема гаранција дека секој месец ќе бидеш во плус. Цените на акциите растат и паѓаат. Некогаш нервозно. Некогаш без јасна причина за обичниот човек. Но на долг рок, објаснуваат познавачи на пазарот на капитал, вложувањето во акции, обврзници или инвестициски фондови може да донесе повисок принос од класичното штедење.
Клучниот збор е долг рок. Не денес вложуваш, утре проверуваш колку си заработил. Тоа, според експертите, е најчестата грешка кај почетниците.
„Берзата не треба да се гледа како обложувалница. Тоа е место каде што се купува дел од компанија, дел од нејзината иднина, дел од нејзината добивка. Кој влегува со идеја за брза заработка, многу лесно може да се разочара“, објаснуваат финансиски аналитичари.
За граѓанин кој има заштеда, дилемата најчесто е едноставна: дали да ги остави парите во банка или дел од нив да ги вложи? Одговорот, велат економистите, не е „или едното или другото“. Поприродно е комбинација. Еден дел за сигурност, еден дел за ликвидност, еден дел за вложување.
На пример, семејство што има заштедено пари не би требало целата сума да ја стави на берза. Треба да има резерва за неочекувани трошоци, болест, поправка на автомобил, сметки, школување, одмор. Тоа се пари што не смеат да бидат изложени на ризик. Но ако има сума што не му треба во следните неколку години, тогаш може да размислува за вложување.
„Најлошо е кога човек вложува пари што ќе му требаат за три месеци. Тогаш секој пад на пазарот станува лична драма. На берза се вложуваат пари за кои имате време да чекате“, велат познавачите.
Во Македонија интересот за пазарот на капитал расте полека. Не масовно, не со големи чекори, но го има. Дел од младите веќе читаат за акции, фондови и дивиденди. Дел од повозрасните сè уште претпочитаат депозит, недвижност или кеш дома. И тоа не е чудно. Финансиската култура се гради бавно, особено во земја каде што многу семејства имале лоши искуства со кризи, инфлација и пропаднати фирми.
Затоа експертите инсистираат на претпазливост. Никој не треба да вложува само затоа што слушнал дека некој заработил. Не се купува акција затоа што „сите зборуваат за неа“. Не се ставаат сите пари во една компанија. И не се носат одлуки од паника.
„Граѓаните прво треба да научат што купуваат. Дали е акција, дали е обврзница, дали е фонд. Колкав е ризикот, колкав е трошокот, кога можат да излезат. Без тоа, вложувањето станува коцкање“, предупредуваат финансиски советници.
Берзата не е магично решение за сиромаштија. Не е ни замена за редовна плата. Но може да биде алатка за оние што сакаат парите да не им стојат мртви. Особено во време кога секој денар се брои, а граѓаните сè почесто се прашуваат не само колку заштедиле, туку и што ќе вредат тие пари по пет или десет години.
Банката и понатаму ќе остане првата адреса за многумина. Навика е тоа. И чувство на мир. Но полека се отвора и друго прашање: дали дел од заштедата треба да почне да работи, наместо само да лежи на сметка.
Одговорот не е ист за сите. Ама едно станува јасно. Парите веќе не се чуваат само во фиока и на штедна книшка. Барем не ако човек сака да размислува неколку чекори понапред.
Б.З.М.
