Кога на работникот ќе му се скратат часовите, а државата ќе влезе со пари за да не му се скрати и животот, тоа во Германија се вика „Kurzarbeit“. Кај нас, по чаршиски, веќе би станало „курцарбајт“. Звучи чудно, ама идејата е едноставна: фирмата нема работа како порано, ама не брка луѓе. Работниците работат помалку, земаат помалку од газдата, а дел од загубената плата го покрива државата.
На хартија, звучи како лек за секоја криза. Во пракса, лекот бара силна држава, дисциплинирани фирми, уредна евиденција и фондови што не се празнат на првата посериозна настинка во економијата.
Германскиот модел се користеше како амортизер во големи кризи. Наместо работниците да одат на улица, компаниите ги задржуваа, со помал обем на работа. Така фабриката не го губи мајсторот, работникот не ја губи платата целосно, а државата не добива нова армија невработени. Економистите често велат дека токму тука е неговата сила.
„Ова не е социјална помош, туку економски осигурувач. Државата купува време за фирмите и за работниците“, објаснуваат познавачи на пазарот на труд.
Во Германија тоа може да функционира затоа што системот знае кој работи, колку работи, колку заработува и колку часови му се скратени. Има контрола. Има институции. Има навика платата да се пријавува како што треба, а не дел на сметка, дел во плик. Тука веќе почнува македонскиот проблем.
Кај нас, „курцарбајт“ би звучел убаво во владина презентација. Неколку слајдови, европски пример, заштита на работни места, поддршка за реалниот сектор. Но, кога ќе се симне на терен, веднаш се појавуваат старите маки: сива економија, недоверба меѓу работник и газда, слаба инспекциска контрола, фирми што едвај преживуваат и држава што често реагира доцна.
Економистите велат дека ваква мерка не може само да се препише од Германија и да се пушти во македонски услови.
„Ако не знаете точно колку луѓе работат, колку часови навистина работат и колкава им е реалната плата, тогаш ризикот од злоупотреби е огромен“, предупредуваат експерти за трудово право.
Најголемиот проблем е довербата. Работникот ќе се плаши дека скратеното работно време ќе стане нова нормала. Газдата ќе се плаши дека ќе влезе во бирократска каша. Државата ќе се плаши дека ќе плаќа за фирми што и без тоа сакале да кратат трошоци. И сите ќе бидат во право по малку.
Во македонската економија има сектори каде ваков модел би имал смисла. Производство, текстил, автомобилски добавувачи, туризам, угостителство, транспорт. Таму падот на нарачките брзо се претвора во откази. Ако државата помогне навреме, фирмите можат да ги задржат обучените луѓе, а кога работата ќе се врати, да не почнуваат од нула.
Но, ова не е мерка за секого. Не може да биде покривка за фирми што со години не плаќале придонеси како што треба. Не може да биде награда за лошо управување. Не може да биде начин газдата да си ги намали трошоците, а државата да му го покрие минусот.
„Ако се воведе, мора да биде врзано со јасни услови: нема отпуштања додека трае поддршката, нема исплата на дивиденди, нема фиктивно кратење часови и мора да има проверлива документација“, велат економистите.
Прашањето не е дали германскиот рецепт е добар. Добар е. Прашањето е дали нашата „кујна“ е подготвена за него. Германија го прави тоа со силни фондови, строга администрација и со култура на пријавена работа. Македонија би морала прво да го исчисти рецептот од домашните финти.
Затоа „курцарбајт“ кај нас не е невозможен, ама не смее да биде импровизација. Ако се прави, треба да биде малку, строго и пробно. По сектори. Со контрола. Со рок. Со јавно објавени правила. И со казни што навистина болат.
Инаку, германскиот модел лесно може да заврши како македонска приказна: работникот пак со помала плата, фирмата пак незадоволна, државата пак со празен џеб.
Б.З.М.
