Ако на автопат ви се оди во тоалет, прво ќе барате каде да застанете. Потоа ќе сфатите дека изборот не е голем. Или ќе влезете во бензинска станица и ќе се надевате дека никој нема да ви побара фискална сметка, или ќе продолжите да возите додека не најдете друго место. Ако патувате со дете, со постар човек или со болен патник, тогаш ова веќе не е ситница. Станува проблем.
Повод за реакциите деновиве е случај на бензинска станица во кумановскиот регион, каде што патник тврди дека користењето на тоалетот било дозволено само ако претходно се купи нешто. Но, суштината не е во една бензинска станица, ниту во тоа дали некој ќе плати неколку денари за услуга. Поголемото прашање е друго: зошто на македонските автопати речиси и да нема јавни, државни тоалети?
Тоа е она што најмногу боде очи. Државата наплаќа патарини, автопатите ги претставува како дел од европски коридори, се зборува за транзит, туризам, поврзаност, безбедност. А кога човек ќе застане на пат, најосновната потреба му зависи од волјата на приватен објект.
Познавачи на транспортната инфраструктура велат дека ова не смее да биде оставено само на бензинските станици.
„Тоалет на автопат не е луксузна услуга, туку дел од основната патна инфраструктура. Ако има патарина, ако има одморишта, ако има сообраќајна сигнализација, мора да има и јавни санитарни јазли“, велат тие.
Во пракса, ситуацијата е поинаква. Возачите најчесто знаат дека ако им треба тоалет, ќе мора да застанат кај приватник. Таму правилата се различни. Некаде ќе ве пуштат без збор. Некаде ќе ве погледнат чудно ако не купите кафе, вода или мастики. Некаде ќе ви кажат дека тоалетот е само за муштерии.
И тука почнува нервозата. Не затоа што некој сака бесплатно да користи туѓ простор, туку затоа што на автопат нема нормална алтернатива. Кога единствената можност е приватен објект, тогаш патникот станува зависен од услови што не ги поставила државата, туку сопственикот на објектот.
Економистите со кои разговаравме велат дека проблемот има и финансиска страна, но таа не е нерешлива.
„Одржувањето јавни тоалети чини пари. Треба вода, струја, чистење, надзор, сервисирање. Но, тоа е трошок што може да се планира од патарини, концесии или преку јавно-приватен модел. Не може патникот да плаќа патарина, а потоа да нема каде достоинствено да застане“, велат економистите.
Во многу земји од регионот и Европа, долж автопатите има уредени одморишта со јавни тоалети, корпи за отпад, простор за кратка пауза, понекогаш и маси, вода и паркинг. Кај нас, на делници што ги користат илјадници возила дневно, тоа сè уште изгледа како споредна тема. А не е.
Особено во лето, кога низ земјата минуваат туристи, семејства, автобуси, камиони и транзитни патници. Тогаш секоја бензинска станица станува мал пункт за преживување. Кафе, вода, сендвич, тоалет. Само што тоалетот не треба да биде врзан со сметка од каса.
Познавачите велат дека државата мора јасно да утврди минимум стандарди за автопатите.
„Не е доволно да се изгради пат и да се постави рампа за патарина. Патот има и човечка страна. Луѓето патуваат со деца, со стари родители, со здравствени проблеми. Тоа мора да се земе предвид“, велат тие.
Проблемот, значи, не е само во тоа дали некој на бензинска станица ќе побара да купите нешто пред да влезете во тоалет. Главната болка е што државата оставила основна потреба да се решава од случај до случај.
А кога патникот на автопат ќе мора да прашува дали смее во тоалет, нешто не е во ред со целиот систем. Не со патникот.
Б.З.М.
