Првата акција најчесто не се купува со ладна глава. Се купува со возбуда, со малку страв и со многу прашања. Дали е вистински момент? Дали цената е висока? Што ако утре падне? А најважното прашање, она што многумина го прескокнуваат, е многу поедноставно: дали компанијата навистина вреди?
Берзата не е обложувалница, иако дел од почетниците така ја разбираат. Гледаат графикони, слушаат муабети, читаат по форуми дека „ова ќе експлодира“ и влегуваат со пари што не се подготвени да ги изгубат. Тука обично почнува проблемот.
Економистите велат дека првиот чекор не е да се бара „најевтина“ акција, туку добра компанија. Разликата е голема. Евтина акција може да биде евтина со причина. Добра компанија, пак, може да изгледа скапа, но со години да носи стабилност, раст и дивиденда.
„Цената сама по себе не кажува ништо. Акција од 300 денари не мора да биде евтина, исто како што акција од 3.000 денари не мора да биде скапа. Важно е што стои зад таа цена“, велат познавачи на пазарот на капитал.
А што стои зад неа? Најпрво, бизнисот. Компанијата треба да има јасен производ или услуга, нешто што луѓето и фирмите навистина го користат. Банка, фармацевтска компанија, телекомуникациски оператор, енергетска фирма, прехранбена индустрија. Не мора да биде нешто „модерно“. Напротив, често најдобрите компании се досадни на прв поглед. Работат, продаваат, наплатуваат, исплаќаат плати и дивиденди. Без голема врева.
Потоа доаѓаат бројките. Приходи, добивка, долгови, паричен тек. Не мора секој мал инвеститор да биде финансиски аналитичар, но мора да знае да прочита основни работи. Дали компанијата заработува повеќе од претходните години? Дали има преголеми кредити? Дали добивката е редовна или само една година случајно скокнала? Дали исплаќа дивиденда и дали тоа го прави со години?
„Добрата компанија не се гледа само во една година. Треба да се погледне подолг период. Ако пет години има стабилни приходи, разумен долг и добар менаџмент, тоа веќе е знак дека не станува збор за случајна приказна“, објаснуваат економисти.
Менаџментот е посебна приказна. На хартија сè може да изгледа пристојно, но ако раководството носи лоши одлуки, ако често се менува стратегијата или ако нема транспарентност, инвеститорот треба да биде внимателен. Компанија што редовно објавува извештаи, јасно комуницира со акционерите и не крие информации, има предност. Довербата се гради бавно. Се губи за еден ден.
Има и уште еден сигнал што не треба да се потцени: дали компанијата има предност пред конкуренцијата. Тоа може да биде силен бренд, голема мрежа на клиенти, добра позиција на пазарот, лиценци, технологија или едноставно навика кај потрошувачите. Кога луѓето со години купуваат од исто место, кога фирмите зависат од одредена услуга, тогаш компанијата има нешто повеќе од обична продажба.
Сепак, ниедна акција не е сигурна. Тоа треба јасно да се каже. И најдобрата компанија може да има лоша година. Може да дојде криза, регулаторна промена, поскапи кредити, пад на побарувачката. Затоа аналитичарите предупредуваат дека првата инвестиција не смее да биде направена со сите заштеди.
„Кој влегува на берза, треба да знае дека цената ќе се движи горе и долу. Ако секој пад од пет проценти му создава паника, тогаш можеби не е подготвен за акции“, велат пазарни познавачи.
За почетник, најпаметно е да почне полека. Да избере компанија што ја разбира. Да ги прочита последните извештаи. Да види како се движела добивката. Да провери дали има дивиденда. Да не купува само затоа што некој рекол дека „ова е сигурно“. На берза, сигурно нема. Има само подобро информирани и полошо информирани одлуки.
Патот до првата акција не мора да биде комплициран, но не смее да биде ни на слепо. Добрата компанија најчесто не вика гласно. Не ветува чуда. Само работи, расте, преживува кризи и покажува резултати. А токму тоа, за инвеститорот, понекогаш вреди повеќе од највозбудливата приказна на пазарот.
Б.З.М.
